From Wikipedia, the free encyclopedia
Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ, համաշխարհային պատմության մեջ աննախադեպ պատերազմի՝ 1914 թվականից մինչև 1918 թվականը տևած Առաջին համաշխարհային պատերազմի (ԱՀՊ) հետևանքները։
Այդ պատերազմը վճռական նշանակություն ունեցավ ХХ դարի պատմության համար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը սահմանեց այն աշխարհակարգի վերջը, որը ձևավորվել էր Նապոլեոնյան պատերազմներից հետո։ Համաշխարհային զինաբախումը կարևոր գործոն էր նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ծագման համար։
Առաջին աշխարհամարտն ամեն ինչից զատ, պատմության մեջ մտավ խաղաղ բնակչության առաջին զանգվածային սպանություններով, որոնք հետագայում ստացան «ցեղասպանություն» սահմանումը։
Այդ առումով, Առաջին համաշխարհային պատերազմը հսկայական նշանակություն ունեցավ հայ ժողովրդի պատմության համար, որն ունեցավ սարսափելի աղետներ, մասնավորապես՝ Հայոց ցեղասպանությունը, որի արդյունքում հայ ազգի մեծ մասը ենթարկվեց եղեռնի, բռնի տեղահանության, բռնի կրոնափոխության ու բռնի ուրացման, իսկ պատմական Հայաստանի՝ Հայքի մեծագույն մասը անցավ օտարերկրյա տիրապետության ներքո, այդ թվում՝ Մեծ Հայքի մեծ մասը, Փոքր Հայքը, Կիլիկիա-Սիսվանը, Հայոց Միջագետքն ու Գամիրքը՝ ամբողջությամբ։
1918 թվականի նոյեմբերի 11-ի Կոմպիենյան զինադադարից մինչև Գերմանիայի հետ Անտանտի հաղթող պետությունների կողմից հաշտության պայմանագրի կնքումը՝ 1919 թվականի հունիսի 28-ին, հաղթող պետությունները շարունակում էին Գերմանիայի ռազմածովային շրջափակումը, որը նրանք սկսել էին դեռևս պատերազմի ընթացքում։ Հաշվի առնելով այն իրողությունը, որ Գերմանիան որոշակի կախվածություն ուներ ապրանքների ներմուծումից, գնահատվել է, որ դրա հետևանքով իրենց կյանքը կորցրեցին նրա շուրջ 523 000 քաղաքացիական բնակիչներ[1]։ Ն.Պ. Հովարդը (անգլ.՝ N. P. Howard), Շեֆֆիլդի համալսարանից (անգլ.՝ University of Sheffield), կարծում է, որ ևս քառորդ միլիոն (250 000) մարդ մահացան հիվանդություններից և սովից, որոնք տեղի ունեցան պատերազմի փաստացի ավարտից 8 ամիս հետո՝ զինադադարից մինչև հաշտության պայմանագրի կնքումը և պատերազմի պաշտոնապես ավարտվելը[2]։ Ուստի Գերմանիայի քաղաքացիական բնակչության զոհերի թիվը կազմել է ավելի քան 770 հազար մարդ (523 000 + 250 000 = 773 000): Ռազմագործողությսւնների ավարտից հետո շրջափակման շարունակումը, ինչպես գրող Ռոբերթ Լեքքին (անգլ.՝ Robert Leckie) գրում է իր «Չարագործի կողմից առաքված» երկում, շատ բան արեց, որպեսզի «տառապեցնի գերմանացիներին ... և անհույս կատաղությամբ նրանց նետի չարագործի ձեռքերի մեջ»։ Հասկանալի է, որ գրողը նկատի է ունեցել գերմանական ազգի կողմից զանգվածաբար նացիոնալ-սոցիալիզմին (ազգայնական-ընկերավարությանը) հարելը և վերջինիս թիվ մեկ առաջնորդի՝ Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալը։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ի Կոմպիենյան զինադադարի պայմանները թույլ էին տալիս սնունդի առաքումը դեպի Գերմանիա, սակայն իրականում հաղթող դաշնակից պետությունները (Անտանտա) պահանջում էր Գերմանիայից, որպեսզի վերջինս ինքն ապահովեր առաքման համար անհրաժեշտ միջոցները, ասենք՝ նավերը։ Ուստի, Գերմանիայի նոր կառավարությունը հարկադրված էր օգտագործել իր ոսկու պաշարը, քանզի ի վիճակի չէր պարտք ստանալու Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից։
Պատմաբան Սալի Մարքսը (անգլ.՝ Sally Marks) պնդում է, թե մինչդեռ «մինչդեռ Անտանտայի դաշնակից հաղթող պետությունների ռազմանավերը կանգանծ էին իրենց տեղում՝ ընդդեմ հնարավոր թշնամական գործողությունների վերսկսման, միաժամանակ դաշնակիցներն առաջարկում էին սնունդ և դեղորայք տրամադրել զինադադարից հետո, սակայն Գերմանիան հրաժարվել է թույլ տալ իր նավերին իրականացնելու մատակարարումները»։ Այնուհետև Սալի Մարքսը նշում է, թե, չնայած Գերմանիայի կառավարության կողմից հարուցված խնդիրներին, Անտանտայի երկրներն, այնուամենայնիվ, սննդի մատակարարումներ ուղարկեցին Գերմանիա, նախքան Վերսալում կատարված մեղադրանքների բարձրացվելը[3]։
Պատմաբան Սալի Մարքսի դիրքորոշումը պաշտպանում է նաև Էլիզաբեթ Գլեյզերը (անգլ.՝ Elisabeth Gläser), նկատելով, թե Գերմանիայի բնակչությանը կերակրելու համար Անտանտայի համապատասխան ռազմական ուժ էր առնանձնացվել, որը գործում էր 1919-ի սկզբներից մինչև 1919-ի մայիսը, այդպիսով «Գերմանիան դարձել էր Ամերիկյան և Անտանտի սննդի մատակարարուկների գլխավոր ստացողը»։
Էլիզաբեթ Գլեյզերը նաև շարունակում է, որ 1919-ի առաջին ամսիներին, երբ հիմնական օգնության ջանքերը դեռ պլանավորվում էին, Ֆրանսիան արդեն իսկ սննսի մատակարարումներ էր կատարում դեպի հարավային և արևմտյան գերմանական երկրամասեր, մասնավորապես՝ Բավարիա և Ռեյնլանդ (Հռենոսյան երկրամաս)։
Գլեյզերը նշում է, որ Գերմանական կառավարության մեղքով էր, որ սննդի մատակարարումները դանդաղեցին կամ հետաձգվեցին, քանզի գերմանական կողմը հրաժարվեց հանձնելու իր ամբողջ առևտրական նավատորմը Անտանտային։ Վերջապես, Գլեզերը եզրակացնում է, թե «օգնության ամբողջ հաջողությունը ինքնին զրկեց Անտանտայի երկրներին՝ լուրջ սպառնալիքի հնարավորությւնից, որպեսզի հենց այդ սպառնալիքի միջոցով ստիպեին Գերմանիային՝ ստորագրելու Վերսալյան պայմանագիրն իրենց համար առավելագույնս ընդունելի ձևով»[4]
Այնուամենայնիվ, իրողություն է նաև այն, որ ռազմական գործողությունների դադարեցումից 8 ամիս անց շրջափակումը շարունակվում էր, որի պատճառով, ըստ որոշ գնահատականների՝ ևս 100 000 մահվան դեպք եղավ Գերմանիայի քաղաքացիական բնակչության մեջ՝ ի հետևանս սովահարության, ինչն ավելացրեց արդեն իսկ պատերազմի ընթացքում սովից ու հիվանդություններից մահացած մի քանի հարյուր հազար քաղաքացիական զոհերի թիվը (523 000 + 100 000 = 623 000): Սննդի մատակարարումները, բնականաբար, լիովին կախված էին հաղթական Անտանտի պետությունների բարի կամքից, որի պատճառով էլ ռազմագործողություններից հետո, այնուամենայնիվ որոշակի անկանոնություն կար, ինչն էլ հանգեցնում էր սովի դեպքերի[5][6]։
Փարիզի հաշտության համաժողովից հետո 1919 թվականի հունիսի 28-ին տեղի ունեցավ մի կողմից՝ պարտված Գերմանիայի, մյուս կողմից՝ հաղթական Անտանտի երկրների՝ Ֆրանիսյաի, Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի և նրանց այլ փոքր դաշնակից պետությունների միջև հաշտության պայմանագրի ստորագրումը, որը պաշտոնապես վերջ տվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմին։
Կնքվեցին նաև այլ պայմանագրեր, որոնցով պաշտոնապես ավարտվեցին պատերազմական հարաբերությունները Ամերիկայի Միացյալ Նահանգերի և Կենտրոնական տերությունների՝ Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի, Օսմանյան կայսրության և Բուլղարիայի միջև։
Վերսալի պայմանագրի թվով 440 հոդվածների մեջ ներառվեց հաղթական Անտանտի երկրների պահանջը, որպեսզի Գերմանիան պաշտոնապես ընդունի, թե ինքը պատասխանատու է պատերազմն սկսելու համար՝ Վերսալի պայմանագրի հոդված 231-րդ և վճարում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տնտեսական ռեպարացիաները։
Վերսալի պայմանագիրը նաև կտրուկ սահմանափակեց Գերմանիայի ռազմական մեքենայի հզորությունը։ Գերմանական զորքերը՝ ցամաքային և ծովային, կրճատվեցին մինչև 100 000-ի սահմանը և այդ երկրին արգելվեց մշակելու և ունենալու հիմնական ծանր ռազմական այնպիսի սպառազինություններ, որոնք կարող են հարձակողական դեր խաղալ՝ մասնավորապես տանկեր, ռազմանավեր և սուզանավեր։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում զոհվեց շուրջ 10 000 000 (10 մլն) զինծառայող (ներառյալ այն 1 000 000 զինծառայողները, որոնք համարվում էին անհետ կորած)։ Այս կարծիքն ընդունվում է նաև հայ ակադեմիական պատմագրության կողմից։ «Մասնագետներն Առաջին աշխարհամարտում մարդկության ունեցած կորուստների վերաբերյալ զանազան հաշվարկներ են անում։ Առավել ընդունված տեսակետն այն է, որ պատերազմում զոհվել է ավելի քան 20,5 միլիոն մարդ, որից շուրջ 10 միլիոնը՝ ռազմի դաշտում։»[7] Բացի այդ, վիրավորվեց շուրջ 21 000 000 (21 մլն) զինծառայող։ Ստորև բերված է երկրների ցանկը՝ ըստ Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհվածների թվի.
Ըստ հակամարտ դաշինքների՝
Ներկայացված չէ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զոհված հայ զինծառայողների թիվը, սակայն հայտնի է, որ միայն Օսմանյան կայսրության ավելի քան 3 մլն հայ բնակչությունից 300 000 հայ երիտասարդ զորակոչվեց Օսմանյան Թուրքիայի բանակ, որտեղ նրանք ենթարկվեցին գրեթե համընդհանուր ոչնչացման[10][11][12][13]։ Բացի այդ, Ռուսական կայսրության մեջ բնակվող 2 միլիոն 54 հազար (2 054 000) հայերից ռուսական կայսերական բանակ զորակոչված գրեթե 250 000 - 300 000 հայ զինծառայողներից (այդ զինվորականները կազմում էին արևելահայերի 13%-15%-ը:) և նույն բանակի համար մարտնչող շուրջ 10 000 հայ կամավորականներից[12][14] ևս հազարավոր, եթե ոչ՝ տասնյակ հազարավոր զոհեր եղան[13] Ըստ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, գնդապետ Ա. Հ. Հարությունյանի՝ ռուսական բանակի Արևմտյան և Կովկասյան ռազմաճակատներում մարտնչել են շուրջ 300 հազար հայ ռազմիկներ[15]։ Ֆրանսիայի, Անգլիայի և ԱՄՆ-ի բանակններում զորակոչված հայ զինվորների թիվը անցնում էր 50 հազարից[12][14]։ Ուստի, պետք է ենթադրել, որ հարյուրավոր, եթե ոչ հազարավոր զոհեր եղան նաև Ֆրանսիայի, Բրիտանական կայսրության և ԱՄՆ-ի բանակներում մարտնչող շուրջ 50 000 հայ զինծառայողների թվից[13]։
Պատերազմի յուրաքանչյուր րոպեն, որոշ գիտնականների հաշվարկներով տարել է 4 զինվորի կյանք, իսկ 9-ից մի փոքր քիչ մարդ, ամեն րոպե վիրավորվում էր։
Մարդկության պատմության մեջ աննախադեպ այդ պատերազմին մասնակցում էր 34 պետություն, որոնց բնակչության ընդհանուր թիվը կազմում էր շուրջ 1 000 000 000 (1 միլիարդ) մարդ, ինչը կազմում էր մոլորակի այն ժամանակվա բնակչության 67%-ը։ Զորահավաքի էր ենթարկվել շուրջ 65 միլիոն տղամարդ։
Հաշվի առնելով, որ այդ ժամանակ աշխարհում ապրում էր մոտ 6 միլիոն հայ, ապա բոլոր երկրների, այդ թվում՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության բանակում զորահավաքված հայ զինծառայողների ընդհանուր թիվը կազմում էր մոտավորապես 650-700 հազար (300 հազար օսմանյան կայսրության բանակում[10][11][12] + 300 հազար ռուսական կայսրության բանակում[12][14][15] + 50 հազար Ֆրանսիական, Բրիտանական, Ամերիկյան բանակներում[12][14], մոտ 40 հազար՝ ՀՀ բանակում, մոտ 10 հազար՝ Վան-Վասպուրականում, Բաքվի հայկական զորքերում, Լեռնահայաստանում և այլուր)[13]։ Հայաստանը պատերազմի արդյունքում ստացավ 700 հազար փախստականներ, պատմական Հայաստանի հողերի որոշ մասը կամ ամբողջը վերադարձնելու մշուշոտ հույսեր և դատավարություններ Հայոց ցեղասպանությունն իրագործածա թուրքական պետության, պետական ապարատի, բնակչության և միայն մի մասը կազմող երիտթուրքական կուսակցության անդամներից ոմանց հանդեպ, որոնք ավարտվեցին ընդամենը երիտթուրքական մի քանի երկրորդական դեմքերի մահապատժով ու բանտարկությամբ։ Մյուսների դատավճիռների կենսագործումը ստիպված ստանձնեցին հայկական կազմակերպությունները, մասնավորապես՝ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցությունը (տե՛ս Նեմեսիս գործողություն)։
Տոկոսային հարաբերությամբ ամենամեծ զոհերը կրել է
Պատերազմը դանդաղեցրեց, արգելակեց ու հետաձգեց մի ամբողջ սերնդի տնտեսական ու մշակութային զարգացումը։ Խոշորագույն տնտեսական կորուստները այդ պատերազմից կրեցին.
Աշխարհի քաղաքական քարտեզը ենթարկվեց լուրջ փոփոխությունների։ Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը գոյություն ունեցած 59 պետություններին ավելացավ ևս 12 նոր պետություն։ Այսպիսով՝ մոլորակի քաղաքական քարտեզի վրա հայտնվեց 71 պետություն։ Ընդ որում, նոր անկախ պետությունների թիվը կարող էր ավելին լինել, եթե նրանցից ոմանց դեմ նվաճողական քաղաքականություն չվարեին «հեղափոխական» քեմալական Թուրքիան և «հեղափոխական» բոլշևիկյան Ռուսաստանը։ Մասնավորապես անկախ պետություններ դառնալու հնարավորություն ունեին Հայաստանի Հանրապետություն, որը փաստացի նվաճվեց Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից, իսկ ապա՝ պաշտոնապես մտցվեց նորաստեղծ ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ, ինչպես նաև Հայաստանին հարևան Վրաստանն ու Ադրբեջանը։ Արևմտահայերի պետություն դառնալու բոլոր հնարավորություններն ուներ նաև հայկական Կիլիկիան, որը սակայն զոհ գնաց թուրք-ֆրանս-անգլիական դավադիր քաղաքականությանը։
Մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը գոյություն ունեցած և աշխարհի քաղաքական քարտեզից վերացած պետություններից որոշները բազում դարեր գոյություն ունեցած հզոր տերություններ էին։
Օսմանյան կայսրությունը փլուզվեց։
Նրան սպառնում էր չորրորդական պետության կարգավիճակ և նույնիսկ՝ գրեթե իսպառ ջնջում քարտեզի երեսից։ Կից քարտեզում պատկերված են Օսմանյան Թուրքիայի տարածքային կորուստները 1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի պայմանագրով։
Հայ ժողովուրդը և Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում էին հաղթողների ճամբարում, սակայն, լինելով Առաջին համաշխարհային պատերազմում ամենամեծաքանակ զոհեր ունեցած ժողովուրդը, փաստացի՝ Առաջին աշխարհամարտի ամենամեծ զոհը, հայությանը չհաջողվեց ստանալ իրեն վայել և հաղթողին արժանի բաժին։ Ավելին՝ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ իրեն միջազգային պայմանագրերով հասանելիք տարածքների ձեռք բերման փոխարեն, նույնիսկ ստիպված եղավ իր սեփական՝ անվիճելի տարածքները զիջել պարտված պետություն համարվող Թուրքիային (Կարս, Իգդիր-Սուրմալու և այլն) և նրա հովանավորյալ Ադրբեջանական հանրապետությանը (Նախիջևան, Շարուր և այլն)։ Այդ ամենի մեջ հատկապես մեծ էր հայ ժողովրդի դահճի՝ «հեղափոխական» փետուրներ հագած կարմիր Թուրքիայի և նրա անագորույն դաշնակից՝ համաշխարհային հեղափոխության դրոշ բարձրացրած կարմիր Ռուսաստանի չարանենգ դերը։
ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը գտնում է, որ «Հետպատերազմյան շրջանում ստեղծվեցին աշխարհաքաղաքական նոր իրողություններ։»[16] Հաղթանակած Անտանտի երկրներն աշխարհին պարտադրեցին իրենց մշակած Վերսալ-վաշինգտոնյան համակարգը[17]։ 1920 թ. այդ համակարգի մեջ փաստորեն ընդգրկվեցին նաև դաշնակից Հայաստանի Հանրապետության շահերը[17]։ Սևրի դաշնագրով, ապա՝ վիլսոնյան իրավարար վճռով Հայաստանին տրվում էին հողային այնպիսի սահմաններ, մասնավորապես՝ ելք դեպի Սև ծով, որով ցեղասպանության ենթարկված ժողովուրդը ստանում էր կենսագոյության ու զարգացման հնարավորություններ[17]։ Սակայն ցավոք, քաղաքական հանգամանքների բերումով, այդ ծրագիրը մնաց թղթի վրա[17]։ Բայց այն, այնուամենայնիվ, մնաց անկատար միջազգային իրավական գետնի վրա, չեղյալ չհայտարարվեց ստորագրած երկրների կողմից[17]։ Այնպես որ, Առաջին համաշխարհային պատերազմից մնացած ամենածանր հետևանքներից մեկը՝ Հայոց ցեղասպանության ու հայրենազրկման խնդիրը առ այսօր բաց է և իր իրավական լուծումը պետք է գտնի ճիշտ այնպես, ինչպես Երկրորդ աշխարհամարտից հետո՝ հրեական հարցը[16]։ Այս խնդիրն էլ դառնալու է հայության գործելակերպի ողնաշարը։
ԱՄՆ
Մեծ Բրիտանիա
Ֆրանսիա
Նոյեմբերյան հեղափոխություն
Տե՛ս Նոյեմբերյան հեղափոխություն
Դաուեսի պլան
Տե՛ս Դաուեսի պլան
Տե՛ս Ռուսական հեղափոխություն, Փետրվարյան հեղափոխություն, Հոկտեմբերյան հեղափոխություն, Հոկտեմբերյան հեղաշրջում
Տե՛ս Ազգերի լիգա
Օսմանյան կայսրությունում 1914-1918թթ. ցեղասպանության է ենթարկվել 1,5 միլիոն հայ, 500–800 հազար ասորի, 100–350 հազար հույն[7]։
1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը պատերազմի մեջ մտավ Գերմանիայի ու Ավստրո-Հունգարիայի կողմից։ Երիտթուրքերը հասկացան, որ ռազմական ժամանակի պայմաններում կարելի է արագ և առանց աղմուկի լուծել «հայկական», «ասորական» և «հունական» հարցերը։ Եվ դա կատարվեց աներևակայելի դաժանությամբ։ Բնականաբար, միլիոնավոր մարդկանց կոտորածն ու տեղահանությունն առանց աղմուկի չստացվեց։ Արդյունքում՝ Օսմանյան Թուրքիայում հավատարմագրված դիվանագետները հեռագրեր էին հղում իրենց կառավարություններին կոտորածների մասին, որոնք էլ իրենց հերթին վրդովմունքն էին հայտնում և բողոքի նոտաներ էին ուղարկում երիտթուրքերի կառավարությանը։ Բայց օտարերկրյա միաջմտություն արդեն ուշացած էր։ Մինչ 1916 թվականը «ոչ թուրքական» բնակչության զտումը գրեթե ավարտված էր։ Իսկ ով ողջ էր մնացել, Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո զոհ գնաց նախկին երիտթուրք, իսկ այդժամ՝ նոր Թուրքիայի ստեղծող դարձած գեներալ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի բանակին, որը հայերի ու հույների ոսկորների վրա հիմնեց ժամանակակից Թուրքիան։
Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը, 2014 թվականին իր «Առաջին աշխարհամարտ–Հայոց ցեղասպանություն. պատճառներ և հետևանքներ» հոդվածում փորձել է համեմատություն անցկացնել հայ ժողովրդի և Առաջին աշխարհամարտին մասնակցած բոլոր մյուս ժողովուրդների ու պետությունների մարդկային կորուստների միջև[7]։ Ըստ հայ պատմաբան ակադեմիկոսի՝ «Մասնագետներն Առաջին աշխարհամարտում մարդկության ունեցած կորուստների վերաբերյալ զանազան հաշվարկներ են անում։ Առավել ընդունված տեսակետն այն է, որ պատերազմում զոհվել է ավելի քան 20,5 միլիոն մարդ, որից շուրջ 10 միլիոնը՝ ռազմի դաշտում։»[7] Պարզ է դառնում հետևյալը. «Ստացվում է, որ 10,5 միլիոն զոհերը խաղաղ բնակիչներն են։ Բացի այդ, ըստ Ա.Մելքոնյանի՝ վիրավորվել և հաշմանդամ է դարձել մոտ 18,3 միլիոն մարդ։» Հայտնի նաև, որ «Նյութական կուրուստները հաշվվում են հարյուրավոր միլիարդներով։»[7] Այւոնհետև հայ պատմաբան ակադեմիկոսը համեմատել է երկու պատերազմող խմբավորումների կորուստները։ Այսպես՝ «Անտանտի երկրներից զոհվել է 5,6 միլիոն զինվորական և մոտ 8 միլիոն խաղաղ բնակիչ, Եռյակ դաշինքի[18] երկրներից՝ 4,4 միլիոն զինվորական և 3,4 միլիոն խաղաղ բնակիչ։»[7] Այնուհետև Ա.Մելքոնյանը կատարում է շատ ուշագրավ եզրահանգում։ «Այսինքն՝ պատերազմը տանուլ տված Գերմանական խմբավորման կորուստների մեջ 3,4 մլն խաղաղ բնակիչներից 2,8 միլիոնը վերաբերում է Օսմանյան կայսրությանը։»[7] Հաջորդ դիտարկումը նույնպես կարևոր իրողություն է ի հայտ բերում. «Դրա մեծ մասը բաժին է ընկել կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդներին՝ 1,5 միլիոն հայերին, 500–800 հազարը՝ ասորիներին, 100–350 հազարը՝ հույներին։»[7] Ինքնըստինքյան բխում է հետևյալ հույժ կարևոր եզրահանգումը. «Նշանակում է բնակչության թվաքանակի համեմատությամբ ոչ մի ժողովուրդ չի ունեցել այնպիսի կորուստներ, ինչպիսին հայությունը։»[7] Առավել պարզաբանելով իրավիճակը, ակադեմիկոս Ա.Մելքոնյանը կատարում է ևս մեկ այլ դիտարկում. «Այստեղ մատնանշենք նաև այն հանգամանքը, որ թեպետ պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության տարածքի մի զգալի մասը ռազմակալվել է Անտանտի երկրների զորքերի կողմից, այդուհանդերձ, մուսուլման բնակչությունը քրիստոնյաների համեմատությամբ ունեցել է չնչին կորուստներ։»[7] Վերջապես ի հայտ է գալիս հայ ժողովրդի համար խիստ կարևոր եզրակացությունը. «Հետևապես սին են թուրք քաղաքական ու «գիտական» շրջանակների այն պնդումները, թե տերության բոլոր ժողովուրդները, այդ թվում՝ թուրքերը պատերազմի ընթացքում հավասարապես կրել են մեծ կորուստներ։»[7]
Ուստի նաև լիովին արդարացի է հայ պատմաբան ակադեմիկոսի հետևյալ եզրահանգումը. «Հայ ժողովուրդը, որ այդ պատերազմի սանձազերծմանը որևէ մասնակցություն չուներ, վերոհիշյալ տվյալների համեմատության դեպքում միանշանակ ներկայանում է որպես այդ պատերազմի գլխավոր զոհ, հանգամանք, որը, ցավոք, ստեղծված ահռելի գրականության մեջ հիմնականում շրջանցված է։»[7]
Օսմանյան կայսրությունում 1914-1918թթ. ցեղասպանության է ենթարկվել 500–800 հազարը՝ ասորի[7]։
=== Հույների ցեղասպանություն ===
Օսմանյան կայսրությունում 1914-1918թթ. ցեղասպանության է ենթարկվել 100–350 հազարը՝ հույ[7]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.