From Wikipedia, the free encyclopedia
Քունքային բիլթ, (լատին․՝ lobus temporalis) կաթնասունների գլխուղեղի կեղևի մաս, որը տեղակայված է երկու կիսագնդերի կողմնային ակոսի տակ[4]:
Քունքային բիլթ | |
---|---|
![]() | |
Տեսակ | գլխուղեղի հատված և անատոմիական կառուցվածքների դաս |
Ենթադաս | գլխուղեղի բիլթ, գլխուղեղի կիսագնդի բիլթ[1] և անհատական անատոմիական կառուցվածք |
Մասն է | գլխուղեղի կիսագունդ[2] |
MeSH | A08.186.211.200.885.287.500.863 |
Foundational Model of Anatomy | 61825 |
Terminologia Anatomica 98 | A14.1.09.136 |
Նկարագրված է | Գրեյի անատոմիա (20-րդ հրատարակություն)[3] |
![]() |
Քունքային բիլթը մասնակցում է զգայական ազդակների մշակմանը, տեսողական հիշողության ձևավորմանը, լեզվի ըմբռնմանը և էմոցիոնալ ասոցիացիաների պահպանմանը[5]:
Քունքային բիլթը կազմող կառուցվածքային միավորները կարևոր նշանակություն ունեն դեկլարատիվ հիշողության ձևավորման համար: Դեկլարատիվ հիշողությունը երկարատև հիշողության տեսակ է, բաժանվում է սեմանտիկ (փաստեր) և էպիզոդիկ (իրադարձություններ) հիշողությունների[5]։ Այս ֆունկցիայի համար պատասխանատու են միջքունքային բլթում տեղակայված հիպոկամպալ, պարահիպոկամպալ, պերիռինալ և էնտորինյան նեոկորտիկալ շրջանները: Ըստ ժամանակակից պատկերացումների հիպոկամպը մասնակցում է հիշողության ձևավորմանը, իսկ այն շրջապատող կառուցվածքները՝ պահպանմանը։ Պրեֆրոնտալ և տեսողական կեղևները նույնպես մասնակցում են դեկլարատիվ հիշողության ձևավորմանը[5]։
Ըստ կապիկների վրա կատարված հետազոտությունների՝ միայն հիպոկամպի ախտահարումը չի բերում հիշողության զգալի խանգարման, սակայն միջքունքային բլթի զանգվածային ախտահարումն առաջացնում է ծանր խանգարումներ[6]։
Վերին, հետին և կողմնային քունքային բլթերը պատասխանատու են լսողական ինֆորմացիայի բարձրագույն մշակման համար: Այստեղ է գտնվում առաջնային լսողական կեղևը։ Խխունջից ստացված լսողական ազդակներն ընկալվում են առաջնային լսողական կեղևում, այնուհետև երկրորդային մշակման կենտրոններում կատարվում է իմաստային վերլուծություն, բառերի, խոսքի ճանաչում։ Առաջնային լսողական կեղևը գտնվում է ձախ քունքային բլթում՝ կողմնային ակոսի հարևանությամբ[7]
Քունքային բլթի տեսողական կենտրոնները մասնակցում են ցանցենուց ստացված ազդակների ընկալմանը և մշակմանը[8]։ Քունքային կեղևի վենտրալ հատվածում տեղակայված կենտրոնները պատասխանատու են այնպիսի բարձրագույն ազդակների վերլուծության համար, ինչպիսիք են դեմքի ճանաչումը (իլիկաձև գալար) և տեսադաշտի ամբողջական ընկալումը (պարահիպոկամպալ գալար)[9][10]։ Քունքային բլթի առաջնային հատվածի կենտրոններն ապահովում են առանձին օբյեկտների ընկալումը[7]։
Դոմինանտ կիսագնդի (հիմնականում ձախ) քունքային և գագաթային բլթերում տեղակայված է Վերնիկեի կենտրոնը, որը ճակատային բլթի Բրոկի կենտրոնի հետ ապահովում է խոսքի (այդ թվում ժեստային) ճանաչումը և իմաստային վերլուծությունը[11]։ Ֆունկցիոնալ մագնիսա–ռեզոնանսային շերտագրությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել նշված կենտրոնների ակտիվությունը[12][13]։ Հետազոտությունը ցույց է տվել ժեստային, տակտիլ, բանավոր խոսքի կիրառման ընթացքում նշված կենտրոնների ակտիվացում՝ այդ թվում դեռ խոսել չիմացող երեխաների մոտ[14][15]։
Հիմնական դերը հիպոկամպինն է, որի վնասման դեպքում խանգարվում է նոր հիշողությունների ձևավորումը և առաջանում է քունքային անտերոգրադ ամնեզիա[5]։
Միջային քունքային բլթի վնասվածքներով տառապող մարդիկ դժվարությամբ են ֆիքսում տեսողական ազդակները, որը պայմանավորված է ոչ թե ազդակների ընկալման, այլ դրանց վերլուծության հետ[16]։ Ստորին քունքային բլթի վնասվածքների դեպքում ամենատարածված խանգարումը տեսողական ագնոզիան է, որի ժամանակ հիվանդը չի կարողանում ճանաչել ծանոթ առարկաները։ Ավելի հազվադեպ կարող է դիտվել պրոզոպագնոզիա՝ հիվանդը չի կարողանում ֆիքսել և տարբերակել մարդկանց դեքերը, դիմագծերը[17]։
Առաջնային քունքային բլթի վնասումների ժամանակ դիտվող ախտանիշների խումբը կոչվում է սավանտիզմ[18]։
Ճակատ–քունքային բլթի ատրոֆիայի հետևանքով առաջանում է ֆրոնտոտեմպորալ ամնեզիա կամ Պիկի հիվանդություն[19]։ Ախտանիշներից են տրամադրության և վարքի փոփոխությունը, ընդ որում հիվանդը կարող է չնկատել դա, ուշադրության խանգարումը, ագրեսիան, աուտոագրեսիան։ Խոսքային ախտանիշներից են աֆազիան, կարդալու կամ գրելու անկարողությունը, բառային ագնոզիան և ընդհանուր դեգեներատիվ կինետիկ խանգարումները[20]։
Քրոնիկ նյարդաբանական հիվանդություն է, որը դրսևորվում է կրկնվող նոպաներով։ Քունքային էպիլեպսիան ուղեկցվում է զգայական (տեսողական, լսողական, հոտառական, համային) հալյուցինացիաներով, սեմանտիկ և էպիզոդիկ հիշողությունների խանգարմամբ[21]։
Հոգեբուժական խանգարում է, որը բնութագրվում է ծանր դիսօրիենտացիայով։ Ամենատարածված ախտանիշը ձայնային հալյուցինացիան է, որի առաջացման պատճառը ձախ քունքային բլթի և մասամբ առաջնային լսողական կեղևի ախտահարումն է[22][23]։ Գորշ նյութի քանակի նվազումը բերում է սպոնտան նեյրոնային ակտիվության, որն առաջնային լսողական կեղևի վրա ազդում է այնպես, ինչպես խխունջից ստացված լսողական ազդակները։ Արդյունքում տարբեր արտաքին ձայների նորմալ ընկալումը վերափոխվում է ձայնային հալուցինացիայի[24]։ Նշված տվյալները ստացվել են ֆունկցիոնալ մագնիսա–ռեզոնանսային շերտագրության միջոցով[22]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.