From Wikipedia, the free encyclopedia
Փայտիկներ սննդի համար, ոչ մեծ փայտիկների զույգ, ավանդական ճաշասեղանի սպասք Արևելյան Ասիայում։ Չորս երկրների թվին, որտեղ հիմնականում օգտագործվում են փայտիկները, պատկանում են Չինաստանը, Ճապոնիան, Կորեան և Վիետնամը։ 19-րդ դարում Թաիլանդում Ռամա V թագավորի կողմից շրջանառության մեջ մտցված եվրոպական սպասքից հետո փայտիկներով ուտում են միայն արիշտա և ապուրներ։ Փայտիկները սովորաբար պատրաստված են փայտից, ոսկորից, փղոսկրից, նաև պլաստիկից։ Ենթադրվում էր, որ Չինաստանի կայսերական պալատում սննդի մեջ թունավոր նյութեր հայտնաբերելու համար օգտագործվել են արծաթե փայտիկներ։
Չինաստանում հնագիտական հետազոտությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ Չինաստանում քուայցզի չինարեն՝ 筷子, փինյին կոչվող սննդի փայտիկները հայտնվել են Շանի դարաշրջանում (մոտ 3 հազար տարի առաջ)։ Ըստ լեգենդի՝ դրանք հորինել է լեգենդար նախահայր Յույը, երբ ցանկացել է կաթսայից վերցնել տաք միսը և չայրվել եռացող ջրով։ Նա ծառից կտրել է երկու ճյուղ և իրականացրել իր ցանկությունը։
Փայտիկներից օգտվում են մարդկանց 30 %-ը․ այնքան, որքան օգտվում են պատառաքաղից։ Մյուսներն ուտում են ձեռքերով։
Քուայցզին հիմքում քառակուսի է, որպեսզի չգլորվի սեղանի վրայով։ Դրանց երկարությունը մոտ 25 սմ է, իսկ խոհանոցայիններինը՝ սովորաբար հնդկեղեգից են և մեկուկես անգամ ավելի երկար։
Ճապոնիայում փայտիկները (ճապ.՝ 箸) եկել են Չինաստանից Յայոյ ժամանակաշրջանում։ Սկզբում դրանք բամբուկից պատրաստված ամբողջական փայտիկներ էին. բամբուկի բարակ ցողունը բաժանվում էր երկու մասի և դրա կեսը լայնքով ծալվում էր, որի արդյունքում ստացվում էր վերին մասում ամրացված մի տեսակ բամբուկե «ունելի»։ Ժամանակակից փայտիկների տեսակները (առանձին) Ճապոնիայում հայտնվել են Ասուկայի ժամանակաշրջանում։ Այդ ժամանակ փայտիկներ էին գործածում միայն բարձր ազնվականությունը, իսկ հասարակ ժողովուրդը ուտում էր ձեռքերով։ Նարայի ժամանակաշրջանում փայտիկների օգտագործման սովորույթը տարածվել է բոլոր դասերի վրա[1]։
Կան փայտիկների (ճապոնական ճապ.՝ 塗り箸) ձևերի և չափերի բազմաթիվ տարատեսակներ, որոնք երբեմն ներկայացնում են արվեստի իսկական ստեղծագործություն. դրանք ներկում են, ծածկում լաքով, զարդարում են սադափով և տարբեր նախշերով։ Ժամանակակից հասիները պատրաստվում են ոսկորից, փայտից (բամբուկի, սոճու, նոճու, սալորի, թխկու, սև կամ մանուշակագույն սանդալի փայտից), կլոր կամ քառակուսի, կոնաձև կամ բուրգաձև ծայրերով։
Ենթադրվում է, որ փայտիկները մարզում են նուրբ շարժիչային հմտությունները, որոնք զարգացնում են մտավոր ունակությունները, ուստի Ճապոնիայում սովորեցնում են հասիի հետ վարվել փոքր տարիքից։ Ճապոնացի գիտնականները երեխաների մոտ սննդի փայտիկները տիրապետելու ցանկությունը համարում են իրենց երկրի համար կարևոր և արդիական խնդիր։ Փայտիկներով «վարժությունների» արդյունավետության հաստատումը հետազոտողների հայտարարությունն է այն մասին, որ այն երեխաները, որոնք սկսել են ուտել հասիի օգնությամբ, մեկ տարեկանը լրանալուց անմիջապես հետո առաջ են անցել իրենց հասակակիցներից, որոնք չեն կարողանում բաժանվել գդալներից։
Ճապոնացիների համար փայտիկները ոչ միայն ամենօրյա անձնական առարկա են (ընդունված չէ դրանք ուրիշներին տալը), այլ նաև սուրբ խորհրդանիշ (ճապոնացիները հարգանքով դրանք անվանում են ճապ.՝ お箸): Ըստ ավանդության՝ դրանք տիրոջը հաջողություն և երկար կյանք են բերում, և հետևաբար հասին համարվում է լավ տոնական նվեր։ Օրինակ, հասին նվիրում են նորապսակներին՝ նկատի ունենալով, որ ցանկանում են նրանք լինել նույնքան անբաժան, որքան զույգ փայտիկները։ Երեխային նվիրում են նրա ծննդյան 100-րդ օրվանից հետո, երբ «առաջին փայտիկներ» արարողության ժամանակ մեծահասակները առաջին անգամ նրան փայտիկների օգնությամբ բրինձ են տալիս համտեսելու։ Պատրաստում են նաև փայտիկների նվեր հավաքածուներ ամբողջ ընտանիքի համար։
Բացի այդ, կան հասիներ Ամանորի, չանոյուի, քաղցրավենիքի համար։ Կա փայտիկների մի տեսակ, որը հորինել է հայտնի ճապոնական թեյի վարպետ Սեն նո Ռիկյուն։ Ասում են, որ մի առավոտ նա մտել է անտառ փայտի կտորներ հավաքելու և դրանք մաքրելու համար, որ վայելի թարմ փայտի բույրը։
Ճապոնիայում փայտիկների համար կան հատուկ պատվանդաններ՝ ճապ.՝ 箸置き: Այս անունը ձևավորվել է «օկու» ( ճապ.՝ 置く՝ «դնել») բայանուն գոյականի ավելացումից։ Հասիոկի վրա փայտիկները պետք է դնել բարակ ծայրերով, այնպես, որ դրանք նայեն դեպի ձախ։ Եթե սեղանին չկա հասիոկի, ապա հասին կարելի է տեղադրել ափսեի կողքին կամ սեղանի վրա։
Մեկանգամյա օգտագործման փայտիկները մատուցվում են հատուկ թղթե պատյանով, որը հաճախ լինում է զարդարված և համարվել է հավաքածուի առարկա։ Այն կարող է նկարազարդված լինել անսովոր նկարներով կամ կարող է կրել ռեստորանի լոգոն։
Փայտիկների օգնությամբ կարելի է ոչ միայն պահել սնունդը և դնել այն բերանը, այլև կատարել բազմաթիվ այլ ավելի բարդ գործողություններ. խառնել սոուսը, բաժանել կտորների և նույնիսկ կտրել։
Կորեայում սննդի համար փայտիկները կոչվում են «չոկարակ» (կորեերեն՝ 箸가락, 저가락, 젓가락), կորեական փայտիկները բարակ են, մետաղյա։ Դա եզակի է իր տեսակի մեջ, ավելին՝ ոչ մի երկրում, որտեղ օգտվում են սննդի փայտիկներից, դրանք պատրաստված չեն մետաղից (թեև կարող են սարքել մետաղից փայտիկներ կերակուրի պատրաստման համար), ավելին, օրինակ, Ճապոնիայում եվրոպական ճաշասեղանի սպասքից հետո առավելություններից մեկը այն է, որ «չեն քերծում ատամները մետաղով»։ Հնում կորեական չոկարակները պատրաստել են արույրից, հիմա՝ հիմնականում չժանգոտող պողպատից[1]։
Ներկա ժամանակում ռեստորանների մեծամասնությունը մատուցում է միանգամյա օգտագործման փայտիկներ (վարիբասի)՝ պատրաստված պլաստմասից կամ փայտից։ Սովորաբար դրանք թողարկվում են անավարտ (փայտիկների վերին ծայրը սղոցված չեն, որպես վկայություն այն բանի, որ օգտագործված չեն)։
Սննդի փայտիկների բռնելու սկզբունքը[1][2]։
Երբ ուտում են, ստորին փայտիկը մնում է անշարժ, բոլոր մանիպուլյացիաները կատարվում են վերինի օգնությամբ․ երբ շտկվում են միջնամատն ու ցուցամատը փայտիկները իրարից հեռանում են։ Համապատասխանաբար, միջնամատի և ցուցամատի թեքումից փայտիկները միասին վերցնում են կերակուրի կտորները։ Գլխավոր պայմանը, որը երաշխավորում է փայտիկների հաջող օգտագործումը, ձեռքերը չլարելն է։ Ձեռքի դաստակը պետք է լինի թուլացած, իսկ շարժումները՝ թեթև, հանգիստ։ Փայտիկների հետ վարվեցողության հմտություների զարգացման համար խորհուրդ է տրվում մարզվել մանր առարկաների վրա՝ ոլոռի, եգիպտացորենի հատիկների։
Փայտիկները մշակույթի և պատմության մի մասն են, դրանց օգտագործումը պարուրված է պայմանականություններով և արարողություններով։ Կան բազմաթիվ կանոններ և լավ վարվելաձևեր, որոնք կապ ունեն փայտիկների հետ, ընդ որում տարբեր երկրներում վարվելակարգը ունի իր բնորոշ հատկանիշները։ Ընդհանուր առմամբ կանոնների մի մասը հետևյալն է․
Չինացիները հաճախ սննդի համար օգտագործում են եվրոպական սարքեր, մասնավորապես՝ պատառաքաղներ և գդալներ։ Նրանք փայտիկներով ուտում են ավանդական ուտեստները, որոնք առավել հարմար են վերցնել փայտիկներով։
Միայն Չինաստանում ամեն տարի օգտագործվում և դեն է նետվում մոտ 45 միլիարդ զույգ մեկանգամյա օգտագործման փայտիկներ, ինչը տարեկան կազմում է մոտ 1,7 միլիոն խորանարդ մետր փայտ կամ 25 միլիոն ծառ[3], արտահանման շուկան կազմում է մոտ 180 միլիարդ զույգ[4]։ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության նպատակով 2006 թվականի ապրիլից Չինաստանում ներդրվել է վաճառքի 5 % հարկ մեկանգամյա օգտագործման փայտիկների համար, իսկ Պեկինում (Չինաստան) շատ հյուրանոցներ հրաժարվել են դրանցից[3]։
Ճապոնիայում տարեկան օգտագործվում է շուրջ 24 միլիարդ զույգ միանգամյա օգտագործման փայտիկներ (90 %-ը գալիս է Չինաստանից[5][6]), այսինքն՝ մեկ անձի համար մոտ 200 զույգ[7][8]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.