From Wikipedia, the free encyclopedia
Ճակատային բիլթ, կաթնասունների գլխուղեղի չորս հիմնական բլթերից ամենամեծն, գլխուղեղի յուրաքանչյուր կիսագնդի առջևում։
Գագաթային բլթից այն բաժանվում է հյուսվածքների միջև ակոսով, որը կոչվում է կենտրոնական ակոս և քունքային բլիթից ավելի խորը ակոսով, որը կոչվում է կողմային ակոս (Սիլվիական ճեղքվածք): Ճակատային բլթի առավել առջևի կլորացված հատվածը (չնայած ոչ լավ արտահայտված) հայտնի է որպես ճակատային բևեռ՝ ուղեղի երեք բևեռներից մեկը[1]։
Ճակատային կեղևը ծածկում է ճակատային բիլթը [2]։ Ճակատային կեղևը ներառում է նախաշարժային(պրեմոտոր) և առաջնային շարժողական կեղևը՝ շարժիչ կենտրոնի մասերը: Ճակատային բլթի կեղևի ճակատային մասը ծածկված է նախաճակատային կեղևով։ Ոչ առաջնային շարժիչ բլթակի կեղևը ճակատային բլթի սահմանված գործառութային հատվածն է:
Առջևի բլիթում կան չորս հիմնական բլթեր: Նախակենտրոնական բիլթը գտնվում է կենտրոնական ակոսի ուղիղ առջևում, գնում է դրան զուգահեռ և պարունակում է առաջնային շարժիչ բլթակը, որը վերահսկում է մարմնի որոշակի մասերի կամավոր շարժումները: Երեք հորիզոնական դասավորված ենթաբաժիններն են՝ վերին ճակատային բլթակ, միջին ճակատային բլթակ և ստորին դիմային բլթակ։ Ստորին ճակատային բլթակը բաժանված է երեք մասի՝ ակնակապճային, եռանկյունաձև և օպերկուլյար [3]։
Ճակատային բլիթը պարունակում է գլխուղեղի կեղևի դոպամինային նեյրոնների մեծ մասը: Դոպամիներգիկ ուղիները կապված են պարգևատրման, ուշադրության, կարճաժամկետ հիշողության առաջադրանքների, պլանավորման և մոտիվացիայի հետ: Դոպամինը հակված է սահմանափակելու և ընտրելու զգայական տեղեկատվությունը, որը գալիս է տեսաթմբից առաջնային ուղեղ[4]։
Ճակատային բլիթը ուղեղի ամենամեծ բլիթն է և կազմում է յուրաքանչյուր կիսագնդի մակերեսի մոտ մեկ երրորդը[3]։ Յուրաքանչյուր կիսագնդի կողմնային մակերեսի կենտրոնական ակոսը բաժանում է ճակատային բիլթը գագաթայինից։ Կողմնային ակոսը բաժանում է ճակատային բիլթը քունքայինից։
Ճակատային բլիթը կարելի է բաժանել կողմնային, բևեռային, ակնակապճային (ուղեծրի վերևում, նաև կոչվում է հիմային կամ փորոքային) և միջնակ մասի: Այս մասերից յուրաքանչյուրը բաղկացած է որոշակի գալարրներից՝
Բլթերն առանձնացված են ակոսներով։ Օրինակ՝ նախակենտրոնական(պրեցենտրալ) գալարը գտնվում է կենտրոնական ակոսի առջևում և պրեցենտրալ ակոսի հետևում։ Վերին և միջին ճակատային գալարներն բաժանվում են վերին ճակատային ակոսով։
Մարդկանց շրջանում ճակատային բլիթը ամբողջությամբ հասունանում է միայն 20 տարեկանից հետո։ Այնուամենայնիվ, ճակատային բլթի փոքր քանակությամբ ատրոֆիան(ապաճ) նորմալ է ծերացող մարդկանց շրջանում:
Ֆյելը 2009 թվականին ուսումնասիրել է ուղեղի ատրոֆիան 60-91 տարեկան մարդկանց շրջանում: 142 առողջ մասնակիցները անցել են ՄՌՇ հետազոտություն։ Որոնց արդյունքները համեմատվել են Ալցհեյմերի հիվանդությամբ տառապող122 մասնակիցների արդյունքների հետ:
Մեկ տարի անց անցկացված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ Ալցհեյմերի հիվանդությամբ տառապող հիվանդների շրջանում նկատվել է զգալիորեն ծավալի նվազում, իսկ առողջ խմբում` ավելի քիչ է նվազել (միջինը 0,5%)[5]։Այս արդյունքները հաստատում են Կոֆիի ստացած տվյալները, որն 1992 թվականին ցույց տվեց՝ ճակատային բիլթը փոքրանում է ծավալով տարեկան 0,5-1%ով [6]։
Ճակատային բլթի կեղևի ամբողջությունը կարելի է համարել «գործող կեղև», ինչպես որ հետին կեղևը ՝«զգայական»: Այն նվիրված է այս կամ այն տեսակի գործողություններին՝ կմախքի շարժումներ, աչքերի շարժում, խոսքի վերահսկում և զգացմունքների արտահայտում: Մարդկանց շրջանում ճակատային բլթի ամենամեծ մասը՝ նախաճակատային հատվածը (PFC), պատասխանատու է ներքին, մտավոր գործողությունների համար, որը սովորաբար կոչվում է դատողություն:
Նախաճակատային(պրոֆրոնտալ,PFC) հատվածը իրականացնում է ընթացիկ գործողություններից բխող ապագա հետևանքների նախագծում: Ներառում է նաև սոցիալապես անընդունելի արձագանքների վերացում և ճնշում, ինչպես նաև առաջադրանքների տարբերակում: PFC-ն նաև կարևոր դեր է խաղում ուղեղում պահվող ավելի երկար՝ առաջադրանքների վրա չհիմնված հիշողությունների ինտեգրման գործում: Սրանք հաճախ հիշողություններ են՝ կապված էմոցիաների հետ, որոնք ստացվում են լիմբիկ համակարգից ստացված տվյալներից: Ճակատային բլիթը փոփոխում է այդ հույզերը՝ ընդհանուր առմամբ սոցիալական ընդունելի նորմերին համապատասխանելու համար:
Հոգեբանական թեստերը, որոնք չափում են ճակատային բլթի ֆունկցիան, ներառում են մատնաբախումը(քանի որ ճակատային բլիթը վերահսկում է կամավոր շարժումը), Վիսկոնսինի քարտերի տեսակավորման թեստը և լեզվի, թվաբանության հմտությունների և որոշումների կայացումը՝ բոլորը վերահսկվում են ճակատային բլթի կողմից:
Ճակատային բլթի վնասումը կարող է առաջանալ մի շարք ձևերով և հանգեցնել տարբեր հետևանքների: Անցումային իշեմիկ նոպաները (TIAs), որոնք նաև հայտնի են որպես մինի ինսուլտներ, և մեծահասակների ինսուլտները(գլխուղեղի ինֆարկտ)՝ 65 և բարձր տարիքային շրջանում, ճակատային բլթի վնասման ընդհանուր պատճառներն են: Այս ինսուլտները և մինի ինսուլտները կարող են առաջանալ ուղեղի արյան հոսքի մատակարարման խանգարման,դադարեցման կամ ուղեղային զարկերակի անևրիզմայի պատռման հետևանքով: Վնասվածքի մյուս ուղիները ներառում են ուղեղի տրավմատիկ վնասվածքները, որոնք առաջացել են դժբախտ պատահարներից հետո, ախտորոշումները, ինչպիսիք են Ալցհեյմերի հիվանդությունը կամ Պարկինսոնի հիվանդությունը (առաջացնում են տկարամտության ախտանիշներ), ճակատային բլթի էպիլեպսիա(ցանկացած տարիքում)[7]։ Շատ հաճախ, ճակատային բլթի վնասումը պրենատալ(նախածննդյան) շրջանում հղիի կողմից ալկոհոլի չարաշահման արդյունք է։
Ճակատային բլթի վնասման ընդհանուր հետևանքները բազմազան են: Առջևի բլթի վնասվածք ստացած հիվանդները կարող են տալ իրավիճակի ադեկվատ գնահատական, բայց «իրական կյանքում» այդ նույն իրավիճակներին ցուցաբերում են ոչ պատշաճ արձագանք: Նմանապես, զգացմունքները, չեն արտահայտվում դեմքի արտահայտությամբ կամ ձայնի միջոցով: Օրինակ, նա, ով իրեն երջանիկ է զգում, չի ժպտա, և ձայնով զգացմունքներ չի արտահայտի։ Երբեմն անձը կարող է նաև ցուցաբերել զգացմունքների ավելի բուռն, անհիմն դրսևորումներ։ Դեպրեսիան տարածված է ինսուլտով հիվանդների շրջանում: Նաև տարածված է մոտիվացիայի կորուստը կամ նվազումը: Ինչ-որ մեկը կարող է չցանկանալ սովորական առօրյա գործունեությամբ զբաղվել և իրեն լավ չզգա[7]։ Նրանք, ովքեր մոտ են այդ անձին, ով վնաս է կրել, կարող են նկատել վարքի փոփոխություններ[8]։
Անհատականության այս փոփոխությունը բնորոշ է ճակատային բլթի վնասմանը և օրինակ՝ Ֆինես Գեյջի դեպքում: Ճակատային բլիթը ուղեղի այն մասն է, որը պատասխանատու է կատարողական գործառույթների համար, ինչպիսիք են ապագայի պլանավորումը, դատողությունը, որոշումներ կայացնելու հմտությունները, ուշադրությունը և արգելակումը: Այս գործառույթները կարող են կտրուկ նվազել այն մարդկանց շրջանում, որոնց ճակատային բլիթը վնասված է[7]։
Հետևանքները, որոնք ավելի քիչ են նկատվում, նույնպես բազմազան են: Կոնֆաբուլացիան կարող է լինել «քիչ տարածված» էֆեկտը: Կոնֆաբուլացիայի դեպքում ինչ-որ մեկը կեղծ տեղեկատվություն է տալիս՝ պահպանելով համոզմունքը, որ դա ճշմարտություն է: Քիչ թվով հիվանդների մոտ կարելի է նկատել ոչ բնորոշ կենսուրախություն։ Այս էֆեկտը հիմնականում նկատվում է ուղեղի աջ ճակատային բլթի վնասվածքներով հիվանդների մոտ[7][9]։
Մեկ այլ հազվադեպ էֆեկտ է կրկնապատկվող պարամնեզիան, որի դեպքում հիվանդները կարծում են, որ այն վայրը, որտեղ նրանք ներկայումս ապրում են, այլ վայրում գտնվող տեղի կրկնօրինակն է: Նմանապես, նրանք, ովքեր զգում են Կապգրասի համախտանիշը ճակատային բլթի վնասումից հետո, կարծում են, որ «փոխարինողը» վերցրել է մտերիմ ընկերոջ, ազգականի կամ այլ անձի ինքնությունը և ներկայանում է որպես այդ անձ: Այս վերջին էֆեկտը հիմնականում նկատվում է շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն նաև ճակատային բլթի նյարդաբանական խանգարումներ[7][10]։
Մարդու ճակատային բլթի կեղևում գենի էքսպրեսիան նվազում է 40 տարեկանից սկսած՝ հատկապես 70 տարեկանից հետո դառնալով բավականին արտահայտված[11]։ Այս հավաքածուն ներառում է գեներ, որոնք ունեն սինապտիկ պլաստիկության հիմնական գործառույթներ և կարևոր են ուսուցման և հիշողության, վեզիկուլյար տրանսպորտի և միտոքոնդրիալ ֆունկցիայի համար: Ծերացման ընթացքում ԴՆԹ-ի վնասումը նկատելիորեն ավելանում է գեների պրոմոտորներում, որոնց էքսպրեսիան ճակատային բլթի կեղևում նվազում է։ Նեյրոններում այս պրոմոտորները օքսիդատիվ սթրեսոից ընտրողաբար վնասվում են [11]։
ՄԻԱՎ-ով պայմանավորված նյարդաճանաչողական խանգարումներ ունեցող անհատների կեղևի ճակատային բլթում կուտակվում են միջուկային և միտոքոնդրիալ վնասված ԴՆԹ-ները[12]։
Հոգեկան առողջության ազգային ինստիտուտի զեկույցում ասվում է, որ (COMT) գենի տեսակը, որը նվազեցնում է դոֆամինի ակտիվությունը նախաճակատային(պրեկորտալ) հատվածի կեղևում։ Այն պայմանավորվում է ցածր աշխատունակությամբ, գլխուղեղի տվյալ հատվածի ոչ արդյունավետ աշխատանքով, հետևաբար ազդում է հիշողության,կենտրոնացման վրա,ինչպես նաև հանդիսանում է շիզոֆրենիայի բարձր ռիսկի գործոն [13]։
20-րդ դարի սկզբին առաջին անգամ հոգեկան հիվանդությունների բուժումն առաջարկել է պորտուգալացի նյարդաբան Էգաս Մոնսը, ներառում էր ճակատային բլիթը լիմբիկ համակարգի հետ կապող ուղիների վնասումը: Ճակատային լոբոտոմիան (երբեմն կոչվում է ճակատային լեյկոտոմիա) նվազեցնում էր անհանգստությունը՝ բթացնելով սուբյեկտի զգացմունքները, կամքը և անհատականությունը: Այս հոգեվիրաբուժական միջամտությունը զուգորդվեց ծանր կողմնակի ազդեցություններով և 7,4-ից 17 տոկոս մահացությամբ[14]։ Ճակատային լոբոտոմիան մահացել է որպես հոգեբուժական բուժում: Ավելի ճշգրիտ հոգեվիրաբուժական պրոցեդուրաներ դեռևս կիրառվում են, թեև հազվադեպ: Դրանք կարող են ներառել առջևի կապսուլոտոմիա կամ երկկողմանի ցինգուլոտոմիա և կարող են օգտագործվել շիզոֆրենիայի կամ դեպրեսիայի բուժման նպատակով:
Ճակատային բլթի գործողության տեսությունները կարելի է բաժանել չորս խմբի[14]՝
Մյուս տեսությունները ներառում են՝
Կարելի է ընդգծել, որ վերը նկարագրված տեսությունները տարբերվում են իրենց ուղղությամբ, որոշակի գործընթացներով/համակարգերով կամ կառուցվածքվ: Ստուսը (1999) նշում է, որ միատարրության(մեկ կառուցվածքի) կամ տարասեռության (բազմաթիվ գործընթացներ/համակարգեր) հարցը կարող է ներկայացնել իմաստաբանության և/կամ թերի ֆունկցիոնալ վերլուծության խնդիր, որ թե անլուծելի երկփեղկություն(էջ 348): Այնուամենայնիվ, հետագա հետազոտությունները ցույց կտան, թե արդյոք հասանելի կլինի ճակատային բլթի ֆունկցիայի միասնական տեսությունը, որը լիովին բնութագրում է գործառույթների բազմազանությունը:
Շատ գիտնականներ կարծում էին, որ ճակատային բլիթը մարդկանց մոտ անհամաչափ մեծացած է մյուս պրիմատների համեմատ։ Ենթադրվում էր, որ այն մարդկային էվոլյուցիայի կարևոր հատկանիշ է և դիտվում էր որպես մարդու տարբերման հիմնական պատճառ մյուս պրիմատներից: Այնուամենայնիվ, մեծ կապիկների վերաբերյալ այս տեսակետը վիճարկվել է նեյրոպատկերավորման ուսումնասիրություններից հետո: Օգտագործելով մագնիսա ռեզոնանսային շերտագրություն՝ մարդկանց ճակատային բլթի ծավալը որոշելու համար, գոյություն ունեցող կապիկների բոլոր տեսակների հետ համեմատելով, պարզվել է, որ մարդու ճակատային բիլթը համեմատաբար մեծ չէ, քան մյուս մեծ կապիկներինը [18]։ Փոխարենը, երևում է, որ մարդկանց ավելի բարձր ճանաչողականությունը կապված է նյարդային ուղիների ավելի մեծ կապի հետ, որոնք չեն ազդում ծավալի վրա[19]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.