Հնագույն Չինաստանի առասպելական տիրակալներ և մշակութային հերոսներ From Wikipedia, the free encyclopedia
Երեք ինքնիշխաններ և հինգ կայսրեր (չինարեն՝ 三皇五帝), առասպելական տիրակալների կամ աստվածությունների երկու խումբ հին հյուսիսային Չինաստանում։ Երեք ինքնիշխանները ապրել են մինչ հինգ կայսրերը, ովքեր թվագրվում են մ.թ.ա. մոտ 2852-ից մինչև մ.թ.ա. 2070 թվականը ընկած ժամանակահատվածով։ Ներկայումս նրանք կարող են համարվել մշակութային հերոսներ[1]։
Երեք ինքնիշխաններ և հինգ կայսրեր 三皇五帝 | |
---|---|
![]() | |
Կարգավիճակ | մարդկանց խումբ, mythological king? և realm? |
Պետական լեզու | հին չինարեն, սինիտական լեզուներ |
Պետական կարգ | Ցեղային թագավորություն, ցեղապետություն |
Հիմնադրված է | մոտ մ․թ․ա․ 2852 թ. |
Այս առասպելական կերպաների թվագրումը կարող է լինել ոչ ճշգրիտ, սակայն ըստ որոշ աղբյուրների, նրանք նախորդել են Սիա դինաստիային[2]։
Երեք ինքնիշխանները հայտնի են նաև որպես Երեք Օգոստոսներ, ովքեր աստված-թագավորներ կամ կիսաստվածներ էին[3], ովքեր օգտագործում էին իրենց կարողությունները իրենց ժողովրդի կյանքը բարելավելու և նրանց հիմնական հմտություններ և գիտելիքներ տալու համար։ Հինգ կայսրերը պատկերված էին որպես օրինակելի իմաստուն նախնիներ, ովքեր ունեին մեծ բարոյական կերպար և ապրում էին մինչև խորին ծերություն և կառավարում խաղաղությամբ։
Նշվում է, որ այս արքաները մարդկանց օգնել են օգտագործել կրակը, պատմել՝ ինչպես կառուցել տներ և հորինել են հողագործությունը։ Դեղին Կայսեր կնոջն է վերագրվում մետաքսի մշակույթի գյուտը։ Բժշկության հայտնագործումը, օրացույցի գյուտը և չինական գիրը նույնպես վերագրվում են թագավորներին։ Իրենց ժամանակաշրջանից հետո Յու Մեծը հիմք է դրել Սիա դինաստիային[2]։
Հիմնվելով ժամանակակից վարկածների վրա, որոնց արմատները գալիս են դեռ ուշ 19-րդ դարից, Դեղին Կայսրը Հուասիա ժողովրդի նախահայրն էր[4]։ Դեղին Կայսեր դամբարանը կառւցվել էր Շենսի նահանգում՝ ի հիշատակ նախնիների լեգենդի[4]։
Չինարեն կայսր բառը՝ huángdì (皇帝), ծագում է սրանից, որ տիտղոսի առաջին կրող Ցին Շի Հուանդին նախկին Չժոու թագավորության բոլոր հողերի միավորումը համարում էր ավելի կարևոր, քան Երեք ինքնիշխանները ու Հինգ կայսրերը։
Նման հասկացություն հայտնվում է Չորս շի (四氏) առասպելի մեջ, ովքեր աշխարհի ստեղծման գործի մաս են կազմել։ Չորս անդամներն էին՝ Յաոչաո-շին (有巢氏), Սուիրեն-շին (燧人氏), Ֆաքսի-շին (伏羲氏) և Շենոն-շին (神農氏): Շարքը երբեմն ներառում է ևս մեկին՝ Նյուվա-շիով (女媧氏), դարձնելով այն Հինգ շի (五氏)[5]: Այս հինգ անուններից չորսը հայտնվում է Երեք ինքնիշխանների տարբեր ցուցակներում։ Շի (氏) նշանակում է տոհմ կամ ընտանիք, ուստի նրանցից ոչ մեկը նախապատմական ժամանակաշրջանում մեկ անձ չի եղել։
Ենթադրվում է, որ Երեք ինքնիշխանները Յաոչաո-շին (有巢氏), Սուիրեն-շին (燧人氏) և Շենոն-շին (神農氏) են։ Սուիրենը մարդկանց սովորեցրել է կրակի համար փայտ ծակել, որպեսզի մարդիկ կարողանան հեշտորեն տեղաշարժվել։ Յաոչաոն մարդկանց սովորեցրել է տներ կառուցել փայտանյութից, որպեսզի մարդիկ կարողանային դուրս գալ քարանձավներից և տարածվել հարթավայրերում։ Մարդկանց թվի աճից հետո Շենոնը տարբեր խոտեր է փորձել, որպեսզի գտնի հարմար հացահատիկներ՝ մարդկանց սննդի խնդիրը լուծելու համար։ Ցեղերը նաև օգտագործում էին ինքնիշխանների համապատասխան ներդրումները՝ որպես ցեղերի անվանումներ։
Կախված աղբյուրից՝ կան բազմաթիվ տարբերակներ, թե ովքեր են դասակարգվում որպես Երեք ինքնիշխաններ կամ Հինգ կայսրեր։ Կան հայտնի յոթ տարբերակներ[6]։ Ստորև թվարկված աղբյուրներից շատերը գրվել են այս գործիչների ենթադրյալ գոյությունից շատ ավելի ուշ ժամանակներում՝ դարեր և նույնիսկ հազարամյակներ անց, և պատմական փաստի փոխարեն, դրանք կարող են արտացոլել ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում հնագույն մշակույթի հերոսներին հետագծելի հորինվածք ստեղծելու ցանկությունը։ Կայսրերը համարվում էին Սիա, Շայն և Չժոու դինաստիաների նախահայրերը[7]։ Հետևյալները հայտնվում են Երեք ինքնիշխանների տարբեր խմբերի մեջ՝ Ֆաքսի (伏羲), Նյուվա (女媧), Շենոն (神農), Սուիրեն (燧人), Չժուհոն (祝融), Գոն Գոն (祝融), Դրախտային ինքնիշխան (天皇), Երկրային ինքնիշխան (地皇), Թայվանական ինքնիշխան (泰皇), Մարդ ինքնիշխան (人皇) և անգամ Դեղին Կայսրը (黃帝):
Հինգ կայսրերի տարբեր խմբերում են հայտնվել հետևյալները՝ Դեղին կայսր (黃帝), Չժուանշու (顓頊), Կայսր Կյու (嚳), Կայսր Յաո (堯), Կայսր Շյուն (舜), Շաոհաո (少昊), Թաոհաո(太昊), and Կայսր Յան (炎帝)։
Աղբյուր | Աղբյուրի տարեթիվ | Երեք ինքնիշխաններ | Հինգ կայսրեր |
---|---|---|---|
Մեծ պատմաբանի գրառումները (《史記》) Խմբագրված է Սիմա Ցյանի կողմից[Ն 1]։ |
մ.թ.ա. 94 թվական | Դրախտային ինքնիշխան (天皇) կամ Ֆաքսի (伏羲) Երկրային ինքնիշխան (地皇) կամ Նյուվա (女媧) Թայվանական ինքնիշխան (泰皇) կամ Շենոն (神農) |
Դեղին կայսր (黃帝) Չժուանշու (顓頊) Կայսր Կյու (嚳) Կայսր Յաո (堯) Կայսր Շյուն (舜) |
Ինքնիշխաների շարք (帝王世系)[6] | Ֆաքսի (伏羲) Շենոն (神農) Դեղին կայսր (黃帝) |
Շաոհաո (少昊) Չժուանշու (顓頊) Կայսր Կյու (嚳) Կայսր Յաո (堯) Կայսր Շյուն (舜) | |
Շեբեն[6] | մ.թ.ա. 475-221 թվականներ (Պատերազմող պետությունների շրջան) Հանշու գրքի հիման վրա (111 թվական) | Ֆաքսի (伏羲) Շենոն (神農) Դեղին կայսր (黃帝) |
|
Բայհու Թոնգի (白虎通義)[6] | Ֆաքսի (伏羲) Շենոն (神農) Չժուհոն (祝融) կամ Սուիրեն (燧人) |
||
Ֆանգսու Թոնգի (風俗通義)[6] | 195 թվական | Ֆաքսի (伏羲) Նյուվա (女媧) Շենոն (神農) |
|
Իուեն Լեյջու (藝文類聚)[6] | 624 թվական | Դրախտային ինքնիշխան (天皇) Երկրային ինքնիշխան (地皇) Մարդ ինքնիշխան (人皇) |
|
Թանգջեն Ուայջի (通鑑外紀) | Ֆաքսի (伏羲) Շենոն (神農) Գոն Գոն (共工) |
||
Չանչժու յանդու շու (春秋運斗樞) Չանչժու յուենմինգ բաո (春秋元命苞) |
Ֆաքսի (伏羲) Նյուվա (女媧) Շենոն (神農) |
||
Շանշոի դաջան (尚書大傳) | Ֆաքսի (伏羲) Շենոն (神農) Սուիրեն (燧人) |
||
Դիվանգ շիջի (帝王世紀) |
Ֆաքսի (伏羲) |
||
Այ Չին (易經)[6] | մ.թ.ա. 800 թվականներ | Թաոհաո (太昊) Կայսր Յան (炎帝) Դեղին կայսր (黃帝) Կայսր Յաո (堯) Կայսր Շյուն (舜) | |
Ճգնավորի մեկնաբանությունները, Չինֆուլեն (潛夫論)[8] | Թաոհաո(太昊) Կայսր Յաո (炎帝) Դեղին կայսր (黃帝) Շաոհաո (少昊) Չժուանշու (顓頊) | ||
Զիզի Թոնջե ուաիջի (資治通鑒外紀)[8] | Դեղին կայսր (黃帝) Շաոհաո (少昊) Չժուանշու (顓頊) Կայսր Կյու (嚳) Կայսր Յաո (堯) | ||
(1) Դեղին կայսր 黃帝[9] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
(2) Շաոհաո 少昊 | Չանհի (Դեղին կայսեր որդին) 昌意 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ջաքոջի 蟜極 | (3) Չժուանշու 顓頊 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
(4) Կայսր Կյու 嚳 | Չյունչաըն 窮蟬 | Գու Շույի արքա 古蜀王 | □ | Չան 称 | Թաոու 梼杌 | Ուանգլիան 魍魉 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
(5) Կայսր Զի 挚 | ՍԻ օֆ Շեն 契 | (6) Կայսր Յաո 堯 | Հոուջի 后稷 | Ջինքան 敬康 | □ | Լաո Թոն 老童 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Դանզու 丹朱 | Ջյուան 句望 | □ | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Չժուժոն 祝融 | Ու Հուեյ 吳回 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Չիաոնիո 橋牛 | Գուան 鯀 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Գուսաո 瞽叟 | (8) Յու 禹 | Լու Չժոն 陸終 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Էհուան 娥皇 | (7) Կայսր Շյուն 舜 | Նույին 女英 | Քունվու 昆吾 | Ցան հու 參胡 | Փհան ցու 彭祖 | Հուեյ Րեն 會人 | ՑԻ Լիեն 季連 | Ցաո 曹 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Շանջյուն 商均 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.