From Wikipedia, the free encyclopedia
Ablawt (tež apofonija) mjenuje so změnu wokalow mjez rozdźělnymi morfami, kotrež samsny morphem reprezentuja. Zapřijeće bu w lěće 1819 wot Jacoba Grimma do rěčewědy za poznamjenjenje prawidłowneje změny w zdónkowym wokalu při fleksiji germanskich sylnych werbow (tu a tam hižo zašo podobnje wužity, ale hišće nic jako jasnje wobrysowane fachowe zapřijeće). Tutón ablawt najskerje dźe hižo na protoindoeuropsku prarěč a pokazuje hišće swoje wuskutki w najwjace indoeuropskich rěčach.
Rozeznawa so mjez kwalitatiwnym ablawtom (změna wokala) a kwantitatiwnym ablawtom (změna wokaloweje dołhosće). Pomjenowanja ablawtowych schodźenkow jednotnje njejsu. Zwjetša so pola indoeuropskeho ablawta tři schodźenki rozeznawaja:
W germanšćinje słuži pola tak mjenowanych słabych werbow dentalny sufiks (na př. -t- w němčinje, -ed w jendźelšćinje) za markěrowanje preterituma a participa II. Pola sylnych werbow wšak chětro prawidłowny ablawt wustupuje, to rěka, tam so hłowne wokale při konjugaciji měnjeja.
Přikład z němčiny:
Słaby werb je na př. loben, zdónkowy wokal njeměnja so při tworjenju preterituma: loben, lobte, gelobt.
Sylny werb je na př. trinken, wokal měnja so při tworjenju preterituma: trinken, trank, getrunken.
Su w germanšćinje sydom ablawtowych rjadow, znutřka kotrychž wokal so po krutym prawidle ablawtuje (prěnjotna přičina za to su mj. dr. sćěhowace konsonanty). W němčinje su do dźensnišeho wšě sydom ablawtowych grupow wobchowane, při čimž někotre werby su tež swoju ablawtowu grupu w běhu rěčnych stawiznow změnili, abo počachu słabe być, na př. so werb backen w sewjernej němčinje hłownje słabje skłonjuje (backen - backte - gebackt), mjeztym zo so w hornjej němčinje hišće husto sylny preteritum a particip II (backen - buk - gebacken) jewjetej.
Přikłady za werby jednotliwych ablawtowych rjadow:
1. ablawtowy rjad němčiny: ei - i - i
2. ablawtowy rjad němčiny: i - o - o
3. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - o/u
4. ablawtowy rjad němčiny: e/o - a - o
5. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - e
6. ablawtowy rjad němčiny: a - u - a
7. ablawtowy rjad němčiny: ei/au/ō/a/ū - i - ei/au/ō/a/ū
Při wuknjenju srjedźowysokoněmčiny a starowysokoněmčiny ma zaběranje z ablawtowymi rjadami wosebje wulki woznam.
Tute přesunjenje wokalow dźe na indoeuropski přechad wróćo a hodźi so tohodla, zdźěla pola samsnych werbow, we wjacorych rěčach wobkedźbować, na př.
němčina:
nižozemšćina:
jendźelšćina:
islandšćina:
Hodźi so jenakorazny, zwjetša nic dokładnje jenaki system ablawtowych rjadow wobkedźbować, dokelž su so wšelake zwukowe přesunjenja stali. Pismowy wobraz husto starše formy dołho wobchowuje, kotrež su so w rěčanej rěči hižo změnili.
Po horjeka naspomnjenej definiciji je ablawt tež w zapado- a serwjerogermanšćinje rozšěrjeny přezwuk (na př. němsce Maus - Mäuse, Mäuslein; fahren - fährt), kotryž bu přez -i/j- w sćěhowacej złóžce zawinowany. Tutón je wo wjele młódši zjaw hač indoeuropski ablawt, čehoždla ani njeje systematiski abo historiski zwisk ze změnu w ablawtowych rjadach a přezwuk so zwjetša k ablawtowym fenomenam njeliči.
Znajomosć historiskich wuwićow ablawta móže husto pomhać, zo bychu so po zdaću připadne njeprawidłownosće wuwswětlili. Na přikład ma němski werb "sein" łaćonsce formje est (ist) a sunt (sind). Je trjeba wobkedźbować, zo tutej formje stej přiwuznymaj němskimaj formomaj jara pdobnej. Rozdźěl mjez singularom a pluralom we woběmaj rěčomaj da so jednorje wujasnić: praindoeuropski korjeń wobeju werbow je *h1es-. W indoeuropskej prarěči bu zdónkowy wokal w pluralu wuwostajeny (t. mj. nulowy schodźenk ablawta), štož k formomaj *h1és-ti za je a *h1s-énti für su wjedźeše (-u- w łać. sunt je pozdźiše přetworjenje).
Stari gramatikarjo sanskrita wuchadźachu wot zhubjenskeho schodźenka jako zakładny schodźenk a mjenowachu połny schodźenk Guṇa (wulki stopjeń) a podlěšenski schodźenk Vṛddhi (róst). Słowniki sanskrita, kotrež su zwjetša po korjenjach natwarjene, wobsahuje zwjetša zhubjenski schodźenk jako hesło. Nimo wokalow a/ā, i/ī, u/ū a diftongow o/au a e/ai so tež połwokale y a v jewja, nimo toho sanskrit sonantnej likwidaj ṛ a ḷ wužiwa, a tež nazalaj m a n móžetej wokalisku funkciju měć.
Sanskrit znaje 15 ablawtowych rjadow:
redukciski schodźenk | Guṇa | Vṛddhi | |
---|---|---|---|
I | - upab-daḥ ("teptańca") | a padyate ("dźe") | ā pādaḥ ("stopa") |
II | i/y jitaḥ ("poraženy") | e/ay jetā ("dobyćer") | ai/āy ajaiṣam ("porazach") |
III | u/v śrutaḥ ("słyšeny") | o/av śrotā ("posłuchar") | au/āv aśrauṣīt ("(wón) słyšeše") |
IV | ṛ/r bhṛtaḥ ("njeseny") | ar bharati ("njese") | ār bhāraḥ ("ćeža") |
V | ḷ/l kḷptaḥ ("přihódny sčinjeny") | al kalpate ("je přihódny, je w porjadku") | āl ? |
VI | a/m gacchati ("dźe") jagmiva ("smój šłoj") | am agamat ("dźěše") | ām ? |
VII | a/n rājñā ("z kralom" instr.) | an rājan ("kralo!" wok.) | ān rājānam ("krala" akuz.) |
VIII | i/- sthitaḥ ("stał") | ā tiṣṭhāmi ("steju") | - |
IX | ī gītaḥ ("spěwany") | ā(i)/āy gāyati ("spěwa") | - |
X | ū | ā(u)/āv | - |
XI | ī/(i)y | ayi/ay | - |
XII | ū/(u)v bhūtaḥ ("bywał") | avi/av bhavitum ("bywać") | - |
XIII | īr/ūr/ir/ur tīrṇaḥ ("přewjezeny") | ari/ar tarati ("přewjeze") | - |
XIV | ā(m) dāmyati ("skludźi") | ami/am damaḥ ("skludźer", swójske mjeno) | - |
XV | ā jāyate ("narodźi so") | ani/an janitum ("płodźić") | - |
W Litawšćinje so tři ablawtowe rjady rozeznawaja, při čimž nic přeco wšě wotstopnjowanja při słowach wustupuja.
Rjad | Normalny schodźenk | Podlěšenski schodźenk | Wotsćinjenje | Podlěšenski schodźenk a wotsćinjenje | Zhubjenjenski schodźenk | Komentary | |
---|---|---|---|---|---|---|---|
I. | e | ė | a | o | uo | i (į) | |
žélti "počinać rosć" | žėlė | žalias "zeleny" | žolė "trawa" | - | - | Zhubjenjenski schodźenk tu njewustupuje, dokelž likwida abo nazale faluja. | |
ėda "jědź" | uodas "kuntwora" | - | |||||
Přez nazalowanja su rjady ę, ą, į nastali, při čimž tute wokale dźensa su dołhe a wjace nazalne njejsu. | |||||||
gręžti | grąžìnti | grįžti | |||||
Pódla r a l bu i zasunjeny, t.r. ir, ri, yr, ry, il, li atd. | |||||||
berti "kidać, kidnyć" | bėrė | barstyti "sypać" | bìrti, byra (bįra) "so sypać (pasiw)" |
Rjad | Normalny schodźenk | Podlěšenski schondźenk | Wotsćinjenje | Zhubjenjenski schodźenk | Komentary | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
II. | ei (ej) | ėj | ai (aj) | i | y | ie | |
sneigėti "so sylnje sněhować" | snaigė "sněženka" | snìgti "so sněhować" | snyguriuoti "so małko sněhować" | sniegas "sněh" |
Rjad | Normalny schodźenk abo wotsćinjenje | Zhubjenjenski schodźenk | Podlěšenski schodźenk | Komentary | ||
---|---|---|---|---|---|---|
III. | au | u | ū | uo | ov | |
laukti "čakać" | lùktelėti "tróšku čakać" | palūkėti "čakać chwilu"
lūkuriuoti "wočakać, dočakać" |
||||
kráuti "nakłasć; staplować" | krūvà "hromada" | króvė |
Wězo wustupuja nimo toho tak mjenowane ablawtowe wobsunjenja, při čimž tute w tym wobsteja, zo i-schodźenk bjez sćěhowaceho likwidy abo nazala wustupuje.
Tutón nastawk resp. wotrězk hišće ma wobsahowe mjezoty: faluja přikłady słowjanskich rěčow, ale tež z łaćonšćiny a grjekšćiny --Tlustulimu 13:52, 31. meje 2011 (CEST). Pomhaj Wikipediju, z tym ty jón rozšěriš a nětko wudospołniš. |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.