tetã hekosãsóva Ñembyamérikape From Wikipedia, the free encyclopedia
Paraguái, herateéva Paraguái Tavakuairetã (karaiñe'ẽme: República del Paraguay), ha'e hína peteĩ tetã opytáva Ñembyamérika mbytépe. Hyepýpe oĩ 17 tetãvore ha tavusu, Paraguay, ombovóva ijyvy ape, ha oñembovóva avei 259 tetãvore'ivépe. Itavusu iguasuvéva héra Paraguay. Paraguái ha'e hína peteĩ tetã ojeporuha apoukapy peteĩcha maymáva guarã, jekopytyjojarapépe, noiméi tupã rapépe. ipu'aka oimeite tetã py'ápe ha hekuái oiko mburuvicharapépe. Paraguái avei omoheñõi Ñemby Ñemuha Arahentína, Pindoráma ha Uruguái ndive.
Tavakuairetã Paraguái | ||||
---|---|---|---|---|
Paraguái | ||||
| ||||
Tetã ñe'ẽ akã: Py'aguapy ha tekojoja | ||||
Tetã Momorãhéi: Tetã Paraguái Momorãhéi | ||||
![]() | ||||
Tavusu (ha táva tuichavéva) |
Paraguay ![]() | |||
Ñe'ẽ tee | Karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ | |||
Tetãygua réra | Paraguaigua | |||
Tekuái reko | Tetã mburuvicharapépe | |||
• Tendota | Santiago Peña | |||
• Ombuekoviáva | Pedro Alliana | |||
Tetã Amandaje | Congreso de Paraguay | |||
Sãso • Ñemongu'e guasu • Oñemoañete • Jekuaaukapyre |
Epáña pegua 15 jasypo ary 1811 25 jasypateĩ ary 1842 10 jasyporundy ary 1880 | |||
Yvy apekue | Ñemoĩha 60.º | |||
• Opaite | 40.752 km² | |||
• Y (%) | 2,6;% | |||
Tembe'y | 3798 km | |||
Y rembe'y | 0 km | |||
Yvyty yvatevéva | Yvyty Perõ | |||
Ava hetakue | Ñemoĩha 106.º | |||
• Hetakue | 7.353.672 hab. (2021) | |||
• Typy'ũ | 17,83 hab./km² | |||
PIB (PPA) | Ñemoĩha 94.º | |||
• Opaite (2018) | USD 97;779 sua | |||
• Per cápita | USD 5207 | |||
PIB (nominal) | Ñemoĩha 94.º | |||
• Opaite (2018) | USD 38.;287 sua | |||
• Per cápita | USD 5905 | |||
IDH (2020) |
![]() | |||
Viru |
Guarani (![]() PYG ) | |||
Ára | UTC−4 | |||
• Arahakúpe | UTC−3 | |||
ISO Jehero | 600 / PRY / PY | |||
Tetã renda tee Ñandutíme |
.py | |||
Tetã pumbyry papapy |
+595 | |||
Tetã puhoe papapy |
| |||
Tetã aviõ papapy |
ZP | |||
Mba'yrumýi papapy tee |
PY | |||
COI Jehero | PAR | |||
Atyvete ONU, w:es:URUPABOL, G77, OEA, Unasur, Mercosur, OEI, Grupo de Río, Unesco, Unión Latina, Interpol, CAF, OACI, BID, Banco del Sur, ALADI, OLADE, CELAC, w:es:Grupo de Lima ha SELA.
| ||||
Opaite Tetã Yvýgui | ||||
| ||||
[editar datos en Wikidata] |
Omohembe’y Arahentína ndive ñembykuarahyresẽ, ñemby, ñembykuarahyreike ha kuarahyreike gotyo; Vorívia ndive yvate ha yvatekuarahyreike gotyo ha Pindoráma ndive kuarahyresẽ ha yvatekuarahyresẽ ngotyo. Yvy ape 406 752 km²-gui ndive, kóva hína poha tetã imichĩvéva Ñembyamérikame. Ijyvy tuicha ojekuaa mokõi tendáre ojopehẽ’áva ysyry Paraguay ndive: tenda kuarahyresẽ gotyogua, tenda itavaitevéva, ha tenda kuarahyreike gotyogua, hérava Cháko. Ndorekói para rembe’y jepe, oreko ysyry rembe’y ha ygarupa ysyry Paraguay ha Paranápe ome’ẽva ichupe tape paraguasu Atlántiko guio Hidrovía Paraná-Paraguay rupi.
Paraguái apoukapyguasu ha'e Paraguái hína tetã oikohápe arandueta ha iñe'ẽkõi, oreko katu mokõi ñe'ẽ mburuvichapegua, karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ. 94 % mitãnguéragui orekóva 15 ary Paraguáipe omoñe'ẽkuaa ha ava oiko haimete 78,1 ary peve ha'éicha CIA World Factbook. Oime tenda 98-pe yvypóra ñakãrapu'ã rechaukahápe 0,728 ndive 2020-me ha ko YÑR ijyvate. Paraguái herekopykuaápe oĩ 11,4 % pehẽngue ñembyaty ha mymba reheguágui, 33,5 % pehẽngue apopyrégui, 47,5 % pehẽngue pytyvõgui ha 7,6 % tásape.
Yvypóra oguahẽ ñepyrũme Paraguáipe Neolítikogui ag̃ui, 3200 ary Kiríto mboyve. Ára Kolõ mboyvépe oikoraka'e ko'ápe ava tupi-guarani ha matáko-guaikuru. Ñeguahẽ ava Epáñagua ndive oñepyrũ Epáña poguy ko tendápe saro'y XIX-pe, ko saro'ýpe katu Paraguái ohupyty isãso.
Téra ypykue ou tenda réragui avañe'ẽme paraguay, jaikuaámarõ ''Y'' avañe'ẽme (ɨ taipýpe heta tetã rehegua) ndorekoiete je'e ''Y'' karaiñe'ẽme, ha'e peteĩ pu'ae ojejapóva ahy'o ndive rehe ha avei cerrada central no redondeada. Ndaipóri peteĩ paha opytaitéva téra Paraguay ñepyrũ. Kuaara'ãnguéra itapiaguavéva Paraguái marandekóme ha'e:
Avañe'ẽme, tetã tava guasu ojehero Paraguay ha tetã ojehero Paraguái.
Yvy tuichápe kuarahysẽgotyogua (yvy tuicha ysyry Parana ñembykuarahyresẽ gotyo ha ysyry Paraguay yvatekuarahyreike gotyo) oiko ambue te'ýi india-amérikagua oñorairõva ojupe. Ne'ĩra ndojekuaái mba'e ava atýra oiko ko yvy mboyve, oñeimo'ã lágidokuéra katu oiko ko yvy mboyve ha oñeimo'ã avei pampidokuéra orenonde'a ko mbya.
Kalo III omoheñóikuri Río de la Plata Virreirenda 1776-pe ha oheja ipoguýpe Argentina, Uruguái, Río Grande ha Santa Catarina, Brasil, upéicha avei, Paraguái, Bolivia ha Chile yvy ag̃agua yvateguáva. Ojehúvo upe mba’e, Paraguái opytákuri Río de la Plata Virreirenda poguýpe ha ojehekýi Peru Virreirendágui. Pe virreirenda pyahu tavaguasurã ojeporavókuri táva Buenos Aires-pe.
1806 ha 1807-pe Inglaterra-ygua ojeity Rio de la Pláta Virreirenda ári ha oñemomba’e umi yvy oĩva Arasẽ gotyo ha Buenos Aires yvypehẽ kakuaáre. Upérõ, Paraguái ha Córdoba-gui ohua’ĩ hikuái heta ñorãirõhára oipytyvõva’ekue Inglatera-ygua ñemosẽme.
1810-pe, oñemboajévo Buenos Aires Aty Peteĩha isãsombyréva, Paraguay Motenondehára: Bernardo de Velasco, orahauka petei jehaipyre Buenos Aires-pe oikuaaukahápe chupekuéra Paraguái Yvypehẽ ojehekyi ha oñemosãsoha Rio de la Plata Virreirendágui. Upérõ Velasco ha iñirũnguéra -ára 24 jasypoteĩ ary 1810-pe- avei omboaje peteĩ Aty ha omoĩ hikuái Paraguái Yvypehẽ Epáña poguýpe, Fernando VII omoakãva upérõ.
1811-pe, Mburuvichapavẽ Manuel Belgrano ha iñorairõharakuéra ou Buenos Aires-gui omosãsóvo Paraguáy Yvypehẽ Epáña poguýgui. Upérõ ha’ekuéra oñorãirõ mbarete Takuary (9 jasyapy 1811) ha Paraguarípe oñemotenondehaguépe hesekuéra Epáña rérape oñorairõva.
Hasypeve, 14 jasypo 1811 jave iñapysẽ pe ñemongu’e guasu omoakãva Pedro Juan Caballero ha omosãsova’ekue Paraguáype Epáña poguýgui. Velasco, Juan Valeriano Zaballos, José Gaspar Rodríguez de Francia ha Fulgencio Yegros ojepytaso hikuái Pedro Juan Caballero ndive. Péicha, 15 jasypo arako’ẽme Paraguay hekove sãso, opáy, opu’ã ha oguata ijehegui ha ojehekýi Epáña poguýgui. Velasco oñemboykékuri peteĩ jasy ohasa mboyve. 17 jasypoteĩ 1811-pe, peteĩ amandaje oiporavókuri peteĩ Aty Sãmbyhyrã, omoakãva Fulgencio Yegros. Pe Tetãygua Amandaje Mokõiha oñembyatýkuri 30 jasyporundy 1813 guive 12 jasypa 1813 peve. Upérõ ojeporavókuri peteĩ ñesãmbyhy pyahu hérava Tetãrerekuára ha omoakãva Fulgencio Yegros ha José Gaspar Rodríguez de Francia; ha avei ojeporavo ñe’ẽ Tetã omyengoviáva ñe’ẽ Yvypehẽme. Pe Amandaje ijatyva’ekue 3 jasypa 1814-pe ojapókuri José Gaspar Rodríguez de Francia-gui Paraguáy Retã Ruvicha Pu’aka’apyra’ỹva.
24 ary pukukue javeve José Gaspar Rodríguez de Francia oisãmbyhy Paraguái. Ha’e ombotyvoi ko ñane retã opavave pytagua resa renondégui. Upevakuére avei opaite ñane retãygua remikotevẽ oñemoheñói ñane retã ryepýpente. Oñembohetave ñemitỹ, mymba ñemoña ha mba'e'apo ogapypegua. Tetã oñemomba’e yvýre ha upéi omboja’o ha ome’ẽ yvyvore oñemba’apo hag̃ua ipype. 1844-pe, Carlos Antonio López -ha’eva’ekue tetãrerekuára- ojeporavo ñane retã ruvichárõ ha upekuévo oñemboaje avei peteĩ léi guasu, ha’éva peteĩha ñane retãme. Ha’e oisãmbyhýrõguare oipe’ajey ñane retã rokẽ pytaguakuérape; ombopyahu tekombo’e ohupytyva’erã opavavépe, ojehepyme’ẽ’ỹre; ha avei omoñepyrũ tape ha ogavusu apo.
Péicha, 1869 peve -umi ary pukukuépe- heñói, okakuaa ha imbarete Paraguái Retã mbohapy motenondehára (oñepehẽnguéva) rembiapo rupive. Umíva hína: Karai Guasu José Gaspar Rodríguez de Francia, Carlos Antonio López, ha ita’ýra, Francisco Solano López.
Ysyry guasu:
Yno'õ guasu oĩ yno'õ Ypakarai.
Paraguái pépe ningo oĩ 6.347.884 tetãguakuéra.
Ko rysýi ohechauka pe 20 tavakuéra tenondegua Paraguáipegua, ary 2021.[4][5]
|
||||
---|---|---|---|---|
1º | Paraguay | Distrito Capital-Central | 521.101 | |
2º | Táva Kuarahyresẽme | Alto Paraná | 306.679 | |
3º | Enkarnasiõ | Itapúa | 230.000 | |
4º | Lúke | Central | 286,053 | |
5º | San Lorenzo | Central | 260.171 | |
6º | Kapi'atã | Central | 245.013 | |
7º | Lambare | Central | 185.524 | |
8º | Fernando de la Mora | Central | 183.390 | |
9º | Limpio | Central | 155.465 | |
10º | Ñemby | Central | 148.579 | |
11º | Ka'aguasu | Ka'aguasu | 127.328 | |
12º | Coronel Oviedo | Ka'aguasu | 125.893 | |
13º | Pedro Juan Caballero | Amambái | 123.784 | |
14º | Ytaygua | Central | 115.140 | |
15º | Mariano Roque Alonso | Central | 107.800 | |
16º | Presidente Franco | Alto Parana | 107.687 | |
17º | Mínga Guasu | Alto Parana | 93.969 | |
18º | Concepción | Concepción | 88.559 | |
19º | Ita | Central | 83.610 | |
20º | Villa Elisa | Central | 82,491 | |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.