A seguir recóllese a pegada que deixou o porco na cultura popular galega, na fraseoloxía e na literatura de transmisión oral. Inclúense tamén as referencias á mata do porco, á súa carne e ós produtos que del se obteñen.
Cando algún labrego vende un porco na feira resérvase para si a corda coa que o levou atado pois cre que se a cede xunto co animal, non volverá a ter sorte e mercar ou vender ben na feira. Se o que fai é comprar un porco, cando chegue a casa deberá untar con allo o lombo do animal e metelo no cortello co cu por diante, pretendendo así protexelo das meigas e os seus meigallos[1].
A mata do porco, tamén denominada matanza[2], é o conxunto de operacións que se realizan para o sacrificio do porco, o faenado da canal e a posterior elaboración dos embutidos e outras pezas para conserva-la carne obtida. Non se aplica ó sacrificio industrial nin á actividade da industria cárnica, senón só á mata realizada no domicilio do propietario e exclusivamente para o consumo familiar.
Representa —sobre todo noutras épocas— a principal fonte de abastecemento de carne da familia rural para todo o ano[3], ademais de constituír, xunto co Entroido, unha das formas máis representativas da cultura popular galega. Asemade, foi durante séculos un dos momentos de nucleación social de maior tradición.
Na parroquia pontevedresa de Marcón queren curar as lombrigas dos meniños facendo sobre eles cruces cun cacho de unto metido en fariña (Mariño Ferro, 1985, px. 218). Co mesmo obxectivo, en Río Barba (parroquia do concello do Vicedo, Lugo) exconxúranas con unto de porco, ferruxe e la cortada dos testículos dun carneiro [4].
En Agolada (Pontevedra), para curar o eccema pustuloso (que os informantes identifican co fogardente, é dicir, co ergotismo), debe recollerse un pouco de terra de nove toupeiras situadas alí onde non vaias as galiñas. Mestúrase a terra e bótase nun trapo e, xa na casa, métese na terra un cacho de unto de porco branco, á vez que se fai o sinal da cruz. Logo, con esta mestura feita unha pasta trázanse cruces sobre a cara do enfermo, recitando ó tempo un ensalmo: Fogardente/ que queimas a xente./ ¿Donde vai tu padre, niña?/ Na arada/ busca dos bois/ e mais da aguillada./ Con unto de porco blanco/ e terra de nove toupeiras[5].
Porco colludo: porco sen capar, que se deixa como semental.
Porco chino: porco co fociño curvado cara a arriba.
Porco porreiro: porco con moito pelo.
Canivés, canavés: porco de mala caste, longo e delgado, que non engorda por máis que coma.
Quino, corricho: outros nomes do porco.
Quino: interxección empregada para chamar a súa atención, como quin, quiño, quiro, rin[6].
O Porco de Santo Antón é un porco doado por algún devoto ó santo e que manteñen tódolos veciños do lugar. Anda solto polas rúas, cunha campaíña no pescozo, comendo do que lle van botando voluntariamente nas portas das casas. Finalmente, unha vez cebado, póxase ou rífase, e o recadado destínase ó mantemento do culto [1][7].
Semellante en todo é o porco das ánimas, cuxos beneficios van destinados ás ánimas do purgatorio[1].
Por outra banda, está o:
Porco bravo: xabaril, tamén chamado porco fero e porco montés.
Léxico metafórico
Porco: sucio, pouco aseado, groseiro, obsceno.
Matanza, mata: ademais do significado recto de sacrificar e partir o porco, tamén designa a época do ano na que adoitan matarse (desde San Martiño ata finais de xaneiro) [8].
Leitón: espiga de millo aínda verde, que deita un líquido leitoso [9].
Mazáns de porco: mazáns pequenas, procedentes de maceiras bravas [10].
Herba do porco: planta (Helleborus foetidus, H. viridis[11].
Tousiñeiro: un dos nomes do morcego, porque se cre que lle gusta o touciño [12].
Peixe porco: nome xenérico de peixes selacios, especialmente Etmopterus spinax[13].
Porco do mar: peixe, escorpión ou rascacio (Scorpaena porcus), semellante ó escarapote [13].
Porco da terra: verme que rilla a raíz do millo [14].
Porco de Indias: mamífero roedos chamado coello de Indias (Cavia porcellus) [1].
Porco espiño: outro mamífero roedor. O nome de porco espiño aplícase xenericamente a varias especies, especialmente a especie Atherurus africanus. Tamén se denomina porco espiño, quizais por confusión, o ourizo cacho[1].
Porco teixo: teixugo (Meles meles). Crese que a súa graxa, derretida, serve para curar a reuma e a dor de oídos [1].
Leituga dos porcos: planta coñecida como chicoria (Cichorium intybus).
Porco do mar, porco mariño: denominación que as diferentes fontes recollen para distintas especies de cetáceos: candorca, cachalote, arroaz ou toniña, animais con cuxa corpulencia se fai a comparación [15].
Chámase Verrón do concello ó home luxurioso e mullereiro [16].
Alborotar o cortello: excitar os ánimos nun colectivo de xente [17].
Andar enganado coma un porco no mes de santos: dise de quen non se decata de que o están enganando e buscando a ruína, a pesar de que se faga con boas palabras.
Andar/ ser coma/ parecer o porco de Santo Antonio: dise das persoas que se van con calquera.
Andar coma o porco de San Antonio: vivir das esmolas que se poidan conseguir [7].
Andar/ser coma o porquiño de Santo Antón: comer a miúdo nas casas alleas ou comer de todo, que todo lle vai ben.
Andar enganado coma un porco no mes de santos: dise de quen non se decata de que o están enganando e buscando a ruína, a pesar de que se faga con boas palabras.
Cortar tanto touciño coma pan: ter abundancia nas comidas, sen escatimar nada.
Matar o porco: conseguir unha boa pesca e, por extensión, un excelente resultado nalgún obxectivo [18].
Poñerse feito un porco: ensuciarse, mancharse.
Poñerse feito un porco espiño: despeitearse; tamén se aplica a quen ten malos modos [1].
Quedar/caer/sentar coma a un porco unha gravata: dise das pezas de vestir que caen moi mal.
Quentar o rabo ao porco: molestar, incomodar a alguén
Saír a porca mal capada: non saír as cousas como un as esperaba.
Ter pan e porco para o ano: ter recursos suficientes para vivir sen dificultades [19].
Un porco cando pasa por onda outro roña: dise como recriminación cando unha persoa non devolve o saúdo.
Téñase en conta que ata hai relativamente pouco tempo, o porco era o principal animal de abasto de carne. Outras especies, como o vacún, criábanse case exclusivamente como animal de traballo, sendo a carne e o leite aproveitamentos secundarios. Os équidos eran animais para o transporte e traballo, e o consumo da súa carne foi sempre residual.
Realmente, Mariño Ferro localiza este procedemento en "Narba (Lugo)", pero o Nomenclátor non recolle ningún lugar nin parroquia con ese nome e o máis parecido é este Río Barba.
Eladio Rodríguez González, s. v. cortello. Co termo cortello adóitase designar a corte, de pequeno tamaño, destinada a recoller os porcos, pero por veces tamén outros animais pequenos (ovellas ou xatos). Menos usual é usar ese termo para designar un apartado dentro da corte do gando, apartado destinado ós becerros.
Xaquín Lorenzo Fernández, 247. Recollida en Aranga (A Coruña). O único Palavea que recolle o Nomenclátor é o lugar da parroquia de Elviña no concello da Coruña. Ese Martiñán ten que referirise a unha persoa.
Xaquín Lorenzo Fernández, 107. Trátase dun exemplo de cantiga que tamén corre como refrán. O pedro é un chourizo que se fai co intestino groso do porco.
Xaquín Lorenzo Fernández, 130. No orixinal: paséi, tiróume. Un tarambollo ou tambullo é un pau que se ata no pescozo dos porcos para impedir que pasen por portelos ou lugares estreitos.
BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 95, 15.11.1931.* ANÓNIMO: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008
GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: Glosario de voces galegas de hoxe, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
LIS QUIBÉN, Víctor: La medicina popular en Galicia. Madrid 1949 (reed. Akal, Madrid 1980).
PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en Douro Litoral 1953, 5ª série, VII-VIII, pp.19–52.
RÍOS PANISSE, M. do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977.
RÍOS PANISSE, M. do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II. Mamíferos, aves y algas, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.
Martín Sarmiento: Catálogo de voces vulgares y en especial de voces gallegas de diferentes vegetables (1754-1758), ed. de J. L. Pensado Tomé, Universidad de Salamanca 1986.
Frei Martín Sarmiento: Obra de 660 pliegos (1762).
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.