کاشف فرانسوی From Wikipedia, the free encyclopedia
ژان شاردَن (فرانسوی: Jean Chardin؛ ۱۶ نوامبر ۱۶۴۳ – ۵ ژانویهٔ ۱۷۱۳) جواهرفروش و جهانگرد فرانسوی بود که کتاب ۱۰ جلدی او "سفرهای سِر ژان شاردَن"[1] به عنوان یکی از بهترین کارهای پژوهشگران غربی دربارهٔ ایران و خاور نزدیک به شمار می رود. این کتاب برای نخستین بار در ایران با نام "سیاحت نامه شاردن" با ترجمه محمد عباسی توسط انتشارات امیرکبیر در سال ۱۳۳۵ شمسی منتشر شد.
ژان شاردن در سال ۱۶۴۳ میلادی، در شهر پاریس متولد گردید و در همان محل به تحصیل پرداخت. پدرش جواهرساز بود و او از کودکی آشنایی با سنگهای قیمتی و فن جواهرسازی را آموخت.
خانوادهٔ او که از فرقهٔ پروتستان هوگِنو بودند، با کلیسای کاتولیک و مقامات رسمی فرانسه مشکل داشتند؛ به همین دلیل، او علاقهای به ماندن در فرانسه نداشت و در ۲۲ سالگی نخستین سفر خود را آغاز کرد که در این سفر ۶ ساله (بین سال های ۱۶۶۴ تا ۱۶۷0 میلادی)، ایران بیش از دیگر کشورها توجه او را به خود جلب نمود.
در سفر دومش (۱۷ ماه اوت ۱۶۷۱ م)، زن بازرگانی به نام لسکو او را همراهی میکرد. آنها در تابستان ۱۶۷۳ م. به اصفهان رسیدند و تا سال ۱۶۷۷ م. در این شهر اقامت داشتند. سپس به هندوستان رفته و پس از دو سال آنجا را به مقصد اروپا ترک کردند. این آخرین سفر او به ایران بود. وی لقب «تاجرشاه» را از شاه عباس دوم دریافت کرد.
مسافرت اول شاردن به مشرق زمین در سال ۱۶۶۴ میلادی از پاریس به ایران انجام شد که شش سال به طول انجامید. مسافرت اول در طول پادشاهی شاه عباس دوم انجام شده است و در طول این سفر، شاه از او خواسته که در بازگشت به اروپا، برایش جواهرات و سنگهای تراشیده قیمتی برای خرید بیاورد.
مسافرت دوم او در سال ۱۶۷۱ شروع شد و این سفر نیز شش سال طول کشید. مسافرت دوم در طول پادشاهی شاه سلیمان یکم انجام شدو طی آن شاردن به عنوان یک بازرگان، جواهرات درخواستی شاه قبلی را برای فروش به دربار در اصفهان عرضه کرد.
این سفرنامه حاصل مسافرت دوم شاردن میباشد. شاردن در ابتدای سفرنامه خود توضیح میدهد که با زبان فارسی بسیار آشنا است و حتی اصفهان را بهتر از پاریس میشناسد.
در این سفرنامه شاردن ابتدا مسافرت خود از فرانسه تا اصفهان را شرح میدهد. مسیر حرکت او از فرانسه و دریای مدیترانه و استانبول و دریای سیاه و سپس منطقه قفقاز گذشته و او از شمال آذربایجان وارد خاک ایران میگردد. شاردن به خوبی شرح وقایع مسیر حرکت و چیزهایی که مشاهده کرده را به صورت علمی و بهدور از احساسات با یادآوری جزئیات در اختیار خواننده قرار میدهد.
این سفرنامه بلافاصله در سال ۱۶۷۶ میلادی در لندن چاپ شد و پس از آن بارها و بهخصوص در آمستردام تجدید چاپ گردید.
نسخه کامل این سفرنامه برای اولین بار، توسط محمد عباسی در ده جلد و در سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ شمسی در ایران به چاپ رسیده است. کلیات سفرنامه شاردن بر اساس چاپ ایران و ترجمه محمد عباسی به این ترتیب میباشد:
او در سفرنامه خود که سال ۱۷۱۱ (بیش از سیصد سال پیش) در آمستردام چاپ شد از خُلقیات گرفته تا متراژ منازل و تنوع طبیعت در ایران مطلب نوشت.[2] همچنین شاردن نخستین فرانسوی بود که در سفرنامهٔ خود از فردوسی و شاهنامه و برخی دیگر از شاعران ایرانی و آثار آنها یاد کرد و اگر چه اطلاعاتش در این خصوص ناقص بود، ولی توجه جامعهٔ ادبی فرانسه را به ادبیات فارسی جلب کرد.[3]
تصاویری که شاردن از مکانها و شهرها و مردمان ایرانی در کتابش درج کرده از مهمترین منابع تاریخی ایران است. برای ترسیم این تصاویر، شاردن یک نقاش اروپایی را با خود به ایران برده بود.
![]() | در بیطرفی این بخش از مقاله اختلافنظر وجود دارد. |
وی در سیاحتنامهاش سعی داشت تا اروپاییان را با واقعیتهای ایران آن روزگار آشنا کند.
شاردن دربارهٔ ایران میگوید: به اعتقاد من میان همه سرزمینهای گسترده دامن خاورزمین، خواه از نظر دیدن بدایع و شگفتیها و معرفت به معارف، و خواه از جهت تحصیل سود مادی، که مورد توجه ملل دور قرار گرفته، ایران از هر جهت در مقام اول است؛ زیرا هوای این کشور بسیار ملایم و معتدل و پاکیزه است؛ مردمانش روشن اندیش و باهوشند؛ از نظر روح و احساس و تفکر به ما اروپاییان از اقوام دیگر نزدیکترند. در این سرزمین بسیار چیزهای خوب یافت میشود که در دیگر کشورهای مشرقزمین، نظیر آنها نیست. دربارهٔ هوای ایران، اغراق نیست اگر بگویم در سراسر گیتی هوای کمتر کشوری به صافی و روشنی و پاکیزگی و سلامت هوای ایران وجود دارد. به تحقیق میتوان باور کرد که هوای ایران در بیشتر نقاط کشور کاملاً خشک است، زیرا در این سرزمین دریاچههای پهناور و رودخانهها و شطهای پرآب وجود ندارد تا گرمای خورشید آب آنها را تبخیر و در فضا پراکنده کند. معمولاً عرض جغرافیایی هر محل، بیش از عوامل دیگر در سردی و گرمی آن اثر دارد، اما در ایران این عامل قطعیت ندارد بلکه فرورفتگیها و برجستگیها، به سخن دیگر پستی و بلندیهای تند در تغییر هوای این کشور تأثیر و دخالت زیاد دارد. بهطور کلی میتوان گفت جز در مناطق جنوبی و شمالی هوای ایران سرد است. مردم تندرست و خوش بنیهاند، رنگ چهرهشان سرخ و سپید و زیباست. زن و مرد رشید و نیرومنداند، و بدنشان خوشتراش میباشد؛ و چون میان محیط زیست و نیروهای فکری، و خصایص روحی و جسمی مردمان هر منطقه روابط خاصی در میان است، میتوان باور کرد که مردمان ایران ظریف طبع، هوشمند، نازکخیال، مصلحتنگر و عاقبت اندیشند. زود فهم، محتاط و دارای قوه تمیز و تشخیص میباشند و با اینکه از یک سو با عثمانی و از دگر سو با هند همسایهاند، نه مانند عثمانیها خشن و درنده خو، و نه همانند هندیان زودباور و کم فکر هستند. ایرانیان فکر روشن، و قابلیّت تمدنپذیری و شهرنشینی دارند. این قاعده کلی است که اخلاق و رفتار و کردار هر ملت متناسب با دین و آیین آنهاست، و چون دین اسلام با ادیان دیگر مخالفت و مباینت تمام دارد، ترکان عثمانی به سبب همین تضاد مذهب پیوسته با مسیحیان سر خصومت دارند و در اندیشه جنگاند؛ اما ایرانیان نه چنیناند، و طی قرنهای گذشته هرگز به جنگ با مسیحیان برنخاستهاند. در سرزمین ایران مسیحیان زیادی زندگی نمیکنند. آنانی هم که هستند پیوسته سر تسلیم و فرمانبرداری فرود میآورند، و چون ایرانیان به طبع مردمانی آرام و سازگار و دارای عواطف و احساسات انسانی میباشند هرگز تصادم میان آنان و مسیحیان روی نمیدهد. چنانکه یاد کردم ایرانیان لطیف طبع، منطقی و صاحب فکر روشن میباشند، و همین خصایص بلند و عالی آنان را به عالم ادبیات و هنر و علوم مختلف رهنمون میشود، و دیگران را به مصاحبت ایشان برمیانگیزد، و من به جدّ بر این باورم که در سراسر اروپا هیچ کشوری نیست که مردمان آن به قدر ایرانیان شیفته و دلباخته علم و هنر باشند و به تحصیل آن بکوشند. به سخن دیگر در هر شرایط و احوال به فراگرفتن معلومات تازه و کسب هنرهای جدید اهتمام میورزند. حتی پیشهوران و کشتگران از مطالعه کتابهای خوب غفلت نمیکنند، و همه بر عموم، چندان که میسّرشان باشد فرزندان خود را به تحصیل دانش و هنر میگمارند. بچههای خود را از پنج سالگی به مکتب میسپارند، و میکوشند که آنان را وارد مدارس عمومی کنند. در آنجا نه تنها معلمان حق تعلیم نمیگیرند، بلکه به شاگردان کمک تحصیلی میدهند تا فقر و نداری مانع سوادآموزی هیچکس نشود. بسیاری از آنان تنها به شوق و عشق دست یافتن به مراتب عالی دانش و ادب، و نه برای تحصیل ثروت از مطالعه و تحقیق نمیآسایند و عمر خود را وقف و نذر آموختن میکنند، و نه اندیشه زنگرفتن و افکار دیگر، و نه هیچ دلواپسی و نگرانی و دشواریهای دیگر تا فرارسیدن مرگ مانع پیشرفتشان نمیشود. این شیفتگان دانش و ادب چنان به نشر علوم پایبندند که به منظور اینکه آنچه به صرف عمر و رنج بسیار آموختهاند به دیگران بیاموزند از صرف و بذل مال نیز دریغ نمیورزند، و به شاگردان تنگمایه خود کمک تحصیل میدهند. عالمانی که طبع عالی دارند و مقامات ظاهری و دولتی را پست و حقیر میشمارند و تعلیم و تعلّم را برترین و شریف ترین کارها میدانند، همچنین بزرگانی که به گناهی از دربار پادشاهان رانده شدهاند، غالباً به تعلیم دوستداران دانش و ادب میپردازند؛ از این کار لذت میبرند، بدان میبالند، و چندان شوق میورزند که اگر در مجلس درسشان به جهتی شاگرد زیاد حضور نیابد با پراکندن مال به جبران آن اهتمام می ورزند، زیرا بر این باورند بهترین و با برکتترین مال آن است که در راه پیشرفت تعلیم و تربیت افراد اهل و مستعدی مصرف شود که قابلیّت و شوق دانش آموزی دارند، اما فقر چنان دامنگیرشان شده که رهایی نمیتوانند. طالبعلمان ایران به آموختن انواع علوم علاقه دارند. آثار و مصنّفات دانشمندان یونان باستان در رشتههای مختلف فلسفه، اخترگری، پزشکی، ریاضی در دسترسشان است و از آنها بهره برمیگیرند. همچنین از تألیفات علمای عرب و بعضی از دانشمندان نامی ایران که آنان را همتراز دانشورانی یونان میشناسند، سود میجویند. با وجود این مجاهدتها باید سالیان بسیار بگذرد تا در میان جوامع علمی ایرانیان دانشورانی بلندنام همردیف علمای ما ظهور کند. دانشمندان ایران در ستارهشناسی اطلاعات وسیع و عمیقی دارند و به تخصیص در الهیّات چنان پیش رفتهاند که نظرات روشن و قابل توجهشان برای ما اروپاییان نیز در خور توجه میباشد. مخصوصاً نوشتههای مذهبی آنان دربارهٔ «صفات ذات باریتعالی» متضمّن مطالب برجستهایاست که هم تراز با بهترین فصول کتابهای سن آگوستین و سن توماس میباشد.[4]
در فصلی از این کتاب که عنوانش هست «باورهای ایرانیان دربارهٔ حق حکومت» چنین آمده است: مسلمانان ایران در موضوع جانشینی امام غایب به دو دسته تقسیم شدهاند؛ برخی از علمای روحانی و پیروانشان بر این اعتقادند که در تمام طول مدّت غیبت امام باید یک مجتهد معصوم امور دینی و اجتماعی و حکومتی مملکت را اداره کند، و این مجتهد باید جامع علوم، و از هر جهت منزّه از هر فساد و گناه باشد، و چنان بر همهٔ واجبات مذهبی و احکام دینی و دانشهای بشری احاطه داشته باشد که هر پرسشی دربارهٔ مسائل دینی و اجتماعی از او میکنند، بیدرنگ به درستی جواب بدهد. امّا دستهٔ دیگر معتقدند در غیبت امام حق حکومت به یکی از بازماندگان امام میرسد، اما واجب و لازم نیست که وی مانند امام جامع علوم ظاهر و باطن و از هر جهت معصوم باشد. بنا بر همین نظر که مورد تأیید بیشتر مردم است، و مقبولتر مینماید شیخ صفی که سر سلسلهٔ پادشاهان صفوی است، و نخستین کس از این دودمان است که جامهٔ پادشاهی بر اندام خویش راست کرد، با این عقیده همراه نبود.
آنچه مایهٔ آسایش خاطر و عدم نگرانی پادشاه است این است که قریب به اتفاق مردم بر همین باورند؛ اما گاهی اهل منبر پذیرش این عقیده را تخطئه میکنند و آزادانه بیان و تبلیغ مینمایند که پادشاه باید هم از سلالهٔ امام و هم جامع علوم زمان خود و کاملاً پرهیزگار باشد، و چگونه ممکن است پادشاه نامؤمن شرابخواره و هوس باز و مستغرق گناه با عالم بالا نزدیک باشد و نور هدایت را برای راهنمائی مؤمنان بگیرد. پادشاهی بر جامعهٔ مسلمانان تنها شایسته و درخور مجتهدی است که پایهٔ دانش و تقوایش از همگان بالاتر باشد. این درست است که چون چنین مجتهد وارستهای پردانش و سلیم است باید پادشاهی در کنارش باشد که به ضرب شمشیر مردمان را به رعایت عدالت وادار نماید، اما باید چون وزیری فرمانبردار و سر به راه باشد، نه بیش.[5] شاردن میافزاید: در نظر ایرانیان بیشتر از آنچه مفتی در عثمانی اختیار و قدرت دارد، «صدر» توانمند و مقتدر است و وی را پادشاه و حاکم امور مذهبی و حقوقی شیخ و قبلهگاه واقعی، قائممقام پیغمبر و نایب امامان میدانند.[6]
شاردن در سفرنامه خود در مورد ایران و ایرانیان نکات و توصیفات جالب و شایستهای بیان میکند از جمله:
توصیفات مثبت شاردن از ایران و ایرانیان: سلامتی و صحتنفس، خوبی و مهماننوازی اهالی این کشور، امنیت راهها، کم خوراکی این مردم و اینکه در شبانه روز فقط یک وعده غذای پختنی آن هم در شب صرف میکنند (و سایر وعدهها غیر پختنی است)، تعداد زیاد مدارس علمیه و مکتبخانهها در ایران و علاقه ایرانیان به درس خواندن فرزندانشان، توصیف ایرانیان به عنوان بهترین معماران دنیا، هوای خوب و سالم ایران، باادبی ایرانیان، صنایع دستی عالی، مهارت در ساخت تفنگ، تولید و بازرگانی خوب ابریشم، اعتقاد به درآمد حلال در میان عموم مردم، شجاعت ملت، ایمانداری و نجابت دریانوردان ایرانی، وضعیت مناسب دهقان ایرانی، ویژگیهای نیک ایرانیان نسبت به کشورهای همسایه (عثمانی و هند) و برتری این ملت بر سایر ملل مشرق زمین، استعداد ایرانیان برای علوم و صنایع، شاردن از ایرانیان به عنوان گل سرسبد ملل مشرق زمین یاد میکند.
توصیفات منفی شاردن از ایرانیان: تنبلی ذاتی، تمایل به اسراف و تجملات، اعتقاد به رمل و اسطرلاب و خرافات، دیکتاتوری و دربار فاسد و خونریز، عدم تمایل به مسافرت و اختراع و نوآوری، عدم تمایل به دانستن شجره نیاکان، رسم کورکردن شاهزادگان پسر پس از به تخت نشستن شاه جدید، زنان عمومی و رواج صیغه کردن در میان مردان و شیوع بیماریهای مقاربتی در اصفهان…
وی در مورد ایرانیان به چهار نکته اصلی اشاره میکند:
توصیفات شاردن از ایران همچنین از نشاندهندههای عقب ماندن تدریجی تمدن شرق از غرب میباشد. اینکه چطور کشورهای مشرق زمین در علم روز و نیز شیوههای حکمرانی، درحال عقبماندن از کشورهای اروپایی هستند.
سفرنامهٔ شاردن به زبان فارسی ترجمه شده و با مشخصات زیر به چاپ رسیده است:
تعدادی از کتابهای نوشتهشده دربارهٔ ژان شاردن:
نمونههایی از نقاشیها و طراحیهای سفرنامه شاردن از شهرها و بناهای تاریخی ایران:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.