کوچکترین یکای زبان From Wikipedia, the free encyclopedia
کوچکترین یکای (واحد) زبان که دارای نقش دستوری و معنایی مستقل میباشد تکواژ[1] یا نشانه[2][3] نام دارد. هجاها و طول آنها نمیتوانند برای بازشناختن تکواژها ابزار سودمندی باشند. معیار و سنجهٔ بنیادین این است که تکواژ را نمیتوان به یکاهای دستوری کوچکتر بخش کرد.
![]() | برای تأییدپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است. |
تکواژها از بههمپیوستن واجها (کوچکترین بخشهای گفتار) ساخته میشوند و تکواژها را نمیتوان به واحدهای دستوری کوچکتر بخش کرد. تکواژها را به دو دسته بخش میکنند: تکواژ آزاد و تکواژ وابسته
در دانش زبانشناسی تکواژها را معمولاً میان دو ابرو قرار میدهند. مانند: {کن}، {من}
شمار تکواژهای یک زبان خیلی بیشتر از شمار واجهای آن است.
تکواژی که مفاهیمی همچون جمع و زمان و نمود و مانند آن را به سازهای میافزاید که به آن میپیوندد تکواژ تصریفی نامیده میشود؛ این تکواژ مقولهٔ دستوری سازه را تغییر نمیدهد. (مانند: تکواژ وابستهٔ تصریفی نشانهٔ گروه «ها/ان»)
به تکواژی میگویند که بهتنهایی در جمله بهکار رود. تکواژ آزاد خود دو بخش است:
۱)حروف اضافۀ متممساز مانند: از، به، تا، برای، از برای، در، با و... ؛
توجه: در واژههایی مثل بنام(مشهور)، باادب و... به و با جزء تکواژهای وابستۀ اشتقاقی اند(مشتقسازند) نه تکواژ آزاد دستوری؛هرچند در شمارش تکواژ با هم تفاوتی ندارند.
۲)نشانۀ مفعولی «را»؛ ؛
۳)حروف ربط همپایهساز مانند: و، اما، ولی، یا ؛
۴)حروف ربط وابستهساز مانند: که، تا، چون، اگر، زیرا و... ؛
۵)نقشنمای اضافه(در ترکیبهای وصفی یا اضافی): کتابِ من، خانۀ دوست ؛
نکته:اتصال این حروف(مخصوصا حروف اضافۀ ب) به اسم مانند بخانه، بهدست، بهوجود، بهعلت و... با این که در رسم الخط توصیه نمیشود، اما در ساختار واژه اثر نخواهد گذاشت؛ گویی که آنها را به صورت جدا(مانند به خانه و...) نوشته ایم.
نکته: « اینها » و « آنها » همچنین « اینان » و « آنان » از یک تکواژ آزاد قاموسی(این)و یک تکواژ وابسته تصریفی(ها/ان) ساخته شدهاند.
به تکواژی میگویند که کاربرد (معنای) مستقل در جمله ندارد و بهتنهایی یک واژه به شمار نمیآید و بر دو نوع است:
۱)نشانههای جمع « ها » و « ان »، نشانههای جمع عربی « ون/ین/ات » و همچنین«جات»: درختان،کوهها،مؤمنون،مسئولان،انتقادات.کارخانجات و ...
۲)نشانۀ یای نکره(ناشناس) « ی »: کتابی(یک کتابِ)ارزشمند
۳)پسوند صفتهای عالی و تفضیلی « ترین و تر »: بزرگترین، خوبتر و...
۴)پیشوندهای فعلی: بِ، مَ، می، همی، نَ: برو، مَیَنداز، میخواهند، همی خواهند، ننویس و...
۵)شناسههای مضارع: - م/ - ی / - د / یم / ید / - ند : خوانم، خوانی، خواند، خوانیم، خوانید، خوانند
۶)علائم کمکی در ماضی نقلی: ام / ای / است+Φ(تکواژ صفر) / ایم / اید / اند : گفتهام، گفتهای، گفتهاست، گفتهایم، گفتهاید، گفتهاند
۷)علامتهای ماضیساز: د / ید : رساند، رسانید
۸)تکواژ گذراسازِ « ان »: بجهان (ب + جه + ان) ،رساند(رس + ان + د)
نکتهای دربارۀ تکواژ صفر(Φ): این تکواژ در نوشتار دیده نمیشود.همچنین در گفتار نیز خوانده نمیشود؛ با وجود این، در محاسبۀ تعداد تکواژِ یک جمله بهشمار میآید.
۱)تکواژ صفر در شناسههای سوم شخص مفرد فعلهای ماضی(بهجز ماضی التزامی که در آن « َد» شناسه است) دیده میشود: رفت = رفت+Φ، رفتهبود = رفت+ه+بود+Φ رفتهاست = رفت+ه+است+Φ
۲)تکواژ صفر در فعل «است(هست)» نیز به حساب می آید: است= است+Φ (۲ تکواژ)
۳)تکواژ صفر در فعلهای امری دوم شخص مفرد نیز دیده میشود: بخوان = ب+خوان+Φ (۳ تکواژ)
برخی از وندهای تصریفی را تکواژ چندوجهی (portemanteau) مینامند، زیرا در آنِ واحد، به بیش از یک مفهوم دلالت میکنند، مانند شناسه در زبان فارسی که همزمان به شخص و شمار دلالت میکند و نمیتوان مشخص ساخت که کدام بخش تکواژ به شخص یا شمار مربوط میشود.[4]