From Wikipedia, the free encyclopedia
Θεωρία σφαλμάτων ονομάζεται η θεωρία που ασχολείται με το σφάλμα στις μετρήσεις. Κάθε φορά που γίνεται μία μέτρηση με κάποιο όργανο στο εργαστήριο υπάρχει μια κάποια αναπόφευκτη και ποσοτικά εκφρασμένη έλλειψη ακρίβειας. Η θεωρία σφαλμάτων μελετά τρόπους για τον ακριβή προσδιορισμό της ακρίβειας μέτρησης η ισοδύναμα τον ακριβή προσδιορισμό του σφάλματος.
![]() |
Το λήμμα παραθέτει τις πηγές του αόριστα, χωρίς παραπομπές. |
Ο όρος σφάλμα χρησιμοποιείται εδώ με την στατιστική έννοια του σφάλματος, δηλαδή με την έννοια της στατιστικής απόκλισης, και όχι με την έννοια του "μη-ορθού" ή του "λάθους". Το σφάλμα ορίζεται ως η έλλειψη ακρίβειας που υπάρχει αναγκαστικά στις μετρήσεις και στα όργανα και μεθόδους μέτρησης. Αν υπάρχουν πολλοί παράγοντες σφάλματος, τότε ως σφάλμα μέτρησης ορίζεται το μεγαλύτερο σφάλμα.
Η απόκλιση του σφάλματος από την πραγματική τιμή που θέλουμε να μετρήσουμε περιορίζει την ακρίβεια της μέτρησης. Η ακρίβεια της μέτρησης είναι μέτρο της ποιότητάς της. Γενικά, χρειάζεται προσοχή κατά τη μέτρηση και κατανόηση του πειράματος και της θεωρίας στην οποία στηρίζεται. Κατά την καταγραφή της εκτιμώμενης πραγματικής τιμής χρειάζεται να αναφέρεται και η ακρίβειά της. Αυτό γίνεται με τον προσδιορισμό της ακρίβειας σε μονάδες της τιμής και με την αναγραφή του δεξιά της τιμής συνοδευόμενο με το διπλό πρόσημο ±. Για παράδειγμα η τιμή (14±1) m σημαίνει πως εκτιμώμενη πραγματική τιμή είναι τα 14 μέτρα με ακρίβεια 1 μέτρου. Η ακρίβεια μπορεί να γίνει εμφανής και στις γραφικές παραστάσεις.
Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η αρχή της απροσδιοριστίας αναφέρεται σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις σφαλμάτων, αφού συσχετίζει τις ακρίβειες δύο μεγεθών. Η σημασία του σφάλματος είναι τέτοια που μπορεί να κρίνει το αποτέλεσμα του πειράματος. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση όπου στην έκλειψη ηλίου παρατηρήθηκε το φαινόμενο της κάμψης του φωτός, αλλά αργότερα το αποτέλεσμα αμφισβητήθηκε, γιατί το σφάλμα ήταν αρκετά μεγάλο για να εξαχθεί το συμπέρασμα. Υπάρχουν 2 είδη σφαλμάτων Αντικειμενικά και Υποκειμενικά.
Τα σφάλματα χωρίζονται σε κατηγορίες, ώστε όταν εντοπιστούν να μπορούμε με βάση την εμπειρία να τα παρακάμψουμε. Επιπλέον, είναι χρήσιμο να προβλέπονται τα σφάλματα και να ερμηνεύεται η προέλευσή τους. Μερικά είδη σφαλμάτων είναι:
Επειδή στη διαδικασία μιας μέτρησης δεν υπεισέρχεται ποτέ μόνο ένα σφάλμα, αλλά περισσότερα (κυρίως τρία είδη σφαλμάτων: μέσης τιμής, ανάγνωσης και κατασκευαστή), γενικά λαμβάνεται υπ' όψιν πάντα το μεγαλύτερο από αυτά.
Το απόλυτο σφάλμα μιας μέτρησης συχνά δεν δίνει την αίσθηση του πόσο μικρό ή μεγάλο είναι. Για το λόγο αυτό, χρησιμοποιείται το σχετικό σφάλμα , η, που εκφράζει το λόγο του απόλυτου σφάλματος, δx, προς την τιμή του μετρούμενου μεγέθους, x:
η=δx/x.
Εφόσον τα σφάλματα μέτρησης είναι εντός της επιθυμητής ακρίβειας, τα απόλυτα σφάλματα θεωρούνται:
α) μικρά, εάν τα αντίστοιχα σχετικά σφάλματα είναι μικρότερα ή περίπου ίσα με 5% και
β) μεγάλα, εάν τα αντίστοιχα σχετικά σφάλματα είναι μεγαλύτερο από 10%, οπότε χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια βελτίωση των συσκευών και διαδικασιών μέτρησης, ώστε να μειωθούν οι πηγές των σφαλμάτων.
Παρόμοια με τα παραπάνω, η απόλυτη απόκλιση μιας μέτρησης, x, από μια δεδομένη ή αναμενόμενη τιμή, xα, δεν δίνει την αίσθηση του πόσο μικρή ή μεγάλη είναι. Έτσι, εφαρμόζεται η σχετική απόκλιση, θ, ως η απόλυτη τιμή της διαφοράς της αναμενόμενης τιμής από την ευρεθείσα ως προς την αναμενόμενη τιμή:
θ=|xα-x|/xα.
Η διαπίστωση και εκτίμηση της ακρίβειας μέτρησης μπορεί να γίνει με την επανάληψη της μέτρησης. Όσο λιγότερο αποκλίνουν οι μετρούμενες τιμές, τόσο ακριβέστερο είναι το αποτέλεσμα που θα καταγράψουμε ως τιμή της μέτρησης. Ταυτόχρονα, όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται μια τιμή, τόσο πιο πιθανό είναι η συγκεκριμένη τιμή να είναι η πραγματική τιμή.
Το φαινόμενο της επαναλαμβανόμενης μέτρησης της ίδιας τιμής ονομάζεται επαναληψιμότητα της τιμής. Έτσι, η τιμή με τη μεγαλύτερη επαναληψιμότητα μάλλον είναι η πραγματική τιμή. Πριν όμως καταλήξουμε σε αυτό το συμπέρασμα πρέπει να ελέγξουμε αν κάποιο σφάλμα επαναλαμβάνεται συστηματικά (συστηματικό σφάλμα), για παράδειγμα σε μια μέτρηση μήκους δεν βλέπουμε ότι το μέτρο που χρησιμοποιούμε δεν είναι εκατοστά αλλά ίντσες.
Με βάση τα παραπάνω, αν γίνουν πολλές μετρήσεις και δείχνουν την ίδια τιμή, τότε σχεδόν σίγουρα η πραγματική τιμή του μεγέθους είναι αυτή η τιμή.
Αντίθετα, αν σε πολλές επαναλήψεις μετρηθούν πολλές τιμές και μερικές από αυτές αποκλίνουν αρκετά, τότε χρησιμοποιούμε ορισμένες μεθόδους, για την απαλοιφή των ακραίων τιμών και τον υπολογισμό της κεντρικής τιμής των μετρήσεων. Ως κεντρική τιμή των εγκεκριμένων μετρήσεων συνήθως λαμβάνουμε τη μέση τιμή τους (τον αριθμητικό μέσον όρο). Θεωρούμε ότι αυτή η κεντρική τιμή είναι η πραγματική, γιατί σύμφωνα με τη θεωρία των πιθανοτήτων αυτή η τιμή είναι πιο πιθανό να είναι η πραγματική τιμή.
Συχνά, τυχαίνει μια τιμή μέτρησης να διαφέρει σημαντικά σε σχέση με τις υπόλοιπες, εγείροντας το ερώτημα, εάν αυτή πρέπει τελικά να ληφθεί υπόψη μαζί με τις άλλες ή να απορριφθεί. Επειδή η εξαίρεση μιας ή περισσότερων τιμών μπορεί να αλλοιώσει σοβαρά το τελικό αποτέλεσμα (ειδικά, όταν ο αριθμός των μετρήσεων είναι περιορισμένος), υπάρχουν στατιστικά κριτήρια, τα οποία κάποιος μπορεί να εφαρμόσει, ώστε να αποφασίσει εάν η υπό εξέταση τιμή, πρέπει να εξαιρεθεί από το σύνολο των μετρήσεων.
Ειδικότερα, το κριτήριο Chauvenet προβλέπει, ότι σε ένα σύνολο Ν μετρήσεων x, μια εξ αυτών ακραία τιμή, xk, πρέπει να απορριφθεί, εφόσον η παράμετρος u=Ν*[1-P(<|xμ-xk|)] δεν υπερβαίνει τον αριθμό 0.5, όπου P είναι η πιθανότητα να βρεθεί μια μέτρηση, που να απέχει από τη μέση τιμή όλων των τιμών του συνόλου, xμ, λιγότερο από την υπό εξέταση, xk και η οποία προκύπτει από το ολοκλήρωμα της κανονικής κατανομής ως προς dx με μέση τιμή 0 και διασπορά όλων των τιμών του συνόλου, σx2, μεταξύ των ορίων -|xμ-xk| και +|xμ-xk|. Η λύση του προηγούμενου ολοκληρώματος γίνεται μόνο αριθμητικά και παρέχεται μέσω πινάκων (βλ. αναλυτικά σ.σ. 25-26 και 36 του φυλλαδίου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΗΣ ΕΚΠΑ). Πρακτικά, η παράμετρος u φανερώνει πόσες ακραίες τιμές δικαιολογούνται στατιστικά εντός του συνόλου των τιμών. Εάν δικαιολογείται έστω και μισή ακραία τιμή, τότε αυτή δεν πρέπει να εξαιρεθεί από το σύνολο τιμών, διαφορετικά πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη!
Εκτός από τη μέτρηση το σφάλμα θα εξακολουθεί να υπάρχει και στους υπολογισμούς με τη συγκεκριμένη τιμή, ακόμα και αν θεωρήσουμε ότι όλες οι πράξεις γίνονται σωστά. Η εμπειρία έχει δείξει ότι η πιθανότητα να υπάρξει υπολογιστικό σφάλμα αυξάνεται σημαντικά μαζί με το πλήθος και την πολυπλοκότητα των πράξεων, για αυτό αναζητούνται συνεχώς αποδοτικές και ελέγξιμες υπολογιστικές μέθοδοι. Υπάρχουν και κανόνες που αναφέρονται στην ακρίβεια του αποτελέσματος των υπολογισμών, όπως είναι η έννοια των σημαντικών ψηφίων και της στρογγυλοποίησης.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.