From Wikipedia, the free encyclopedia
پۆلیۆ یان ئیفلیجی منداڵ یەکێکە لەو نەخۆشییە کوشندانەی کە مرۆڤ بەھۆی ڤایرۆسێکەوە تووشی دەبێت، ئەم نەخۆشییە یەکێک بوو لە ھەرە نەخۆشییە کوشندە و ترسناکەکان لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، بەڵام دۆزینەوەی ڤاکسینی دژ بە پۆلیۆ (ئیفلیجی) لە ساڵی ١٩٥٠ کۆتای بەو نەخۆشییە و ترسە ھێنا. پۆلیۆ کورتکراوەی "ئیفلیجی منداڵ"ە. ڤایرۆسێکە کە دەتوانێ بە ئاسانی بڵاو ببێتەوە لە نێوان ئەو خەڵکانەی کە نەکوتراون فاکسینیان لێ نەدراوە. زۆربەی جار بە توندی ھێرش دەکاتە سەر دڕکەپەتک بڕیڕەی پشت و مێشک و دەبێتە ھۆی ئیفلیجی. ھەموو کەسێک لە ھەموو تەمەنێک لەوانەیە توشی ئەم ناخۆشییە ببێت، بەڵام لە ناو منداڵانی خوار تەمەن ٥ ساڵی ڕێژەی توشبوون زۆر بەرزتر و زیاترە. لە ساڵی ١٩٨٨'ەوە، ڕێژەی توشبووان بە پۆلیۆ لە سەدا ٩٩٪ کەمی کردووە، لە ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٩'ەوە ھیچ کەیسێکی پۆلیۆ تۆمارنەکراوە. لە ساڵی ٢٠١٨ سەرچاوەکان تەنیا ٣٣ کەیسیان تۆمار کردووە لە ھەموو جیھاندا. ھەندێک وڵات لە جیھاندا تەواو پاکن لە ھەبونی ڤایرۆسی پۆلیۆ، بەڵام لە ھەمان کاتدا ھەندێک وڵات ھێشتا ڤایرۆسەکە لە ناویاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان زۆرە، و ھەرکەسێک کە نەکوترابێت و بەرییەککەوتنی ھەبێت لەگەڵ کەسی توشبوو چانسی توشبونی گەلێک زۆرە.
زۆربەی کەسەکان کە توشی پۆلیۆ دەبن بە گشتی نیشانەیان نییە، بەڵام لە نێوان ٤ کەس ١ کەس لەوان لەوانەیە نیشانەکانی لێدەربکەوێت، کە بریتین لە:
چەند ساڵێک دواتر، لەوانەیە دەست بە ھەندێک نیشانەی تر بکەیت کە ناسروان بە (نیشانە سەرەتایییەکانی پۆلیۆ) کە ئەوانیش بریتین لە:
پۆلیۆ پەلاماری کۆئەندامە دەمارەکان دەدات و وادەکات کە ماسولکەکانت لاوازببن و ھیچیتر بەرگە نەگرن.
توشبونت بە پۆلیۆ بەھۆی ڤایرۆسێکەوەیە، ئەمەش بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ. واتە بەرییەککەوتن لەگەڵ کەسی بەرامبەر کە ھەڵگری ڤایرۆسەکە بێت یاخود بەرییەککەوتن لەگەڵ شتێک کە ڤایرۆسەکەی لەسەر بێت ببێتە ھۆی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە. کاتێک کە ھەڵگری ڤایرۆسەکەیت، ڤایرۆسەکە لە ناو قورگت (گەروو) و ڕێخۆلەکانت گەشە دەکات
تۆ کاتێ توشی ڤایرۆسەکە دەبی کاتێک کە لە ڕێگەی دەمتەوە دێتە ناو لەشتەوە، لەوانەیە لەم چەند ھۆکارانەی خوارەوە توشی ڤایرۆسەکە ببیت:
ئەگەر تۆ توشبوبی بە پۆلیۆ، ئەوا پزیشکەکەت سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە دڵنیابێتەوە کە تۆ تەندروستیت باشە و ڕێگری دەکات لە ھەر کێشەیەکی تری تەندروستیت، ھەندێک لەو چارەسەر و کەرەستە و دەرمانانەی بەکاردێن بۆ توشبوان بریتین لە:
ھیچ چاک بوونەوەیەک لە ئارادا نییە بۆ توشبوانی پۆلیۆ بەڵام ڤاکسین (کوتان) دەتوانێ یارمەتیت بدات کە پێش وەختە لەشت بپارێزیت لەو نەخۆشییە. پێش ئەوەی ڤاکسین بدۆزرێتەوە لە ساڵی ١٩٥٠ ڤایرۆسەکە بە ھەزاران خەڵکی ئیفلیج دەکرد ساڵانە، بەڵام لە ساڵانی ١٩٧٠ و بەدواوە کە خەڵک دەکوترا، زۆر زۆر بە کەمی حالەتی ئیفلیجی تۆمار دەکرا بۆ نموونە لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا کە ژمارەیان بە دەگمەن دەگەیشتە ١٠ حالەت. دوو جۆر لە ڤاکسین ھەیە : :IPV یەکێکیان کە ڤایرۆسەکەی تێدایە بەڵام زۆر لاواز و سستە کە بە (ئای پی ڤی) ناسراوە، ئەم کوتانە لە قۆل یانیش لە قاچ دەدرێ، کە دەبێتە ھۆی ئەوەی کە بەرگری لەش دروستبێت. :OPV
ئەمە زیاتر لەسەر شێوازی کوتاندنی کۆنە کە ئێستاش کە لە جیھان دا بە کاردێ. ئێستا لە ویلایەتە یەک گرتوەکەانی ئەمریکا دا منداڵان بە چوار قۆناغ دەکوترێن ھەر قۆناغە و تەمەنێک:
ئەگەر تۆ کەسێکی پێگەیشتویت و کوتراوی کاتێک کە منداڵ بوویت، کەواتە تۆ پارێزراوی. تاکە ھۆکار بۆ ئەوەی کە دوبارە بکوترێیەوە ئەوەیە کە بتەوێ گەشت بکەیت بۆ وڵاتێک کە ڤایرۆسی پۆلیۆ تێیدا زۆرە یاخود لەگەڵ کەسێک بژی کە پۆلیۆی ھەیە. ئەگەر تۆ بە تەواوەتی نەکوتراوی کاتی خۆی یاخود گومانت ھەیە لەوەی کوترانەکەت دروست بوبێت، ئەوا پزیشکەکەت دەتوانێ ڤاکسینەکانت پێبدات. دوو جار ڤاکسین وەردەگری (دەکوترێی) کە نێوانیان ٤ بۆ ٨ ھەفتە دەبێت، و کوترانی سێیەم ٦ مانگ بۆ ساڵێک دواتر دەبێ. ئێستا پۆلیۆ لە جیھان دا و زۆربەی وڵاتەکان نەماوە یاخود زۆر کەمە، بەڵام ھەندێک لە وڵاتە دواکەتوەکان ھێشتا نەیان توانیوە بە تەواوەتی ڕێگە لە بڵاو بوونەوەی بگرن ھەروەکو وڵاتانی ئەفغانستان، نیجیریا، پاکستان… ھتد. ھەندێک کەس لەوانەیە ھەستیاری (حساسیة) ھەبێت بە ڤاکسین یاخود کوتان، زۆربەی کات ھەست بە نیشانەکانی ھەستیار بوون بە ڤاکسین دەکەیت دوای چەند خولەکێک یاخود کاتژمێرێک پاش کوتانەکە، نیشانەکانی ھەبوونی ھەستیاری بە ڤاکسینی پۆلیۆ لەوانەیە بریتیبن لە:
سەرچاوە: ماڵپەڕی باوەڕ پێکراوی پزیشکی www.webmd.com
ئامادەکردنی: باھۆز عزیز سیف الدین
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.