From Wikipedia, the free encyclopedia
Усти-над- Лабем[9] (ҡайһы берҙә — Усть-над-Лабой; чех Ústí nad Labem — Усти-на-Лаб., элекке. нем.Aussig an der Elbe, иҫкесә русса Аусиг) — Чехияның төньяғындағы статусҡа эйә булған ҡала, Билина йылғаһының Эльбаға ҡойған урынында урынлашҡан. Устец крайының һәм Усти-над-Лабем районының административ үҙәге. Мөһим тимер юлы үҙәге (Прага-Дрезден-Берлин магистрале) һәм йылға порты.
Халҡы 98,9 мең кеше (2009; Усти — халҡы һаны буйынса Чехияла туғыҙынсы ҡала). Майҙаны 93,9 км² тәшкил итә. 4 ҡала районына бүленә: Нештемице (Neštěmice), Северни-Тераса (Terasa Severní), Стршеков (Střekov), Центрум (Centrum).
Усти урынында ауыл 993 йылдан билдәле. Ҡалаға Пржемысл Оттокар II тарафынан XIII быуатта нигеҙ һалына. 1423 йылда Изге Рим империяһы императоры Сигизмунд ҡаланы Саксонияның курфюрсы Фридрих Беренсегә тапшыра. Устила саксония гарнизоны төпләнә. 1426 йылдың 16 июнендә гуситтарҙың 25 меңлек армияһы Усти янында 75 меңлек немец армияһын тар-мар итә. Икенсе көндө гуситтар Бөйөк Прокопий етәкселегендә ҡалаға бәреп инә, немец халҡын үлтерә һәм ҡаланы емерә. Усти тик 1429 йылда ғына яңынан төҙөлә. Вржешовицкий Якубок ҡулы аҫтында еңеүселәр һәм еңеүселәр татыу йәшәүен дауам итә. 1583 йылда ҡаланың байтаҡ өлөшө янғындан юҡҡа сыға[10]. Ҡала шулай уҡ Утыҙ йыллыҡ һәм Ете йыллыҡ һуғыштар ваҡытында зыян күрә. XIX быуатта Усти мөһим тау сәнәғәте үҙәге була.
Усти иртә нацизм үҙәктәренең береһе була; Усти ҡалаһында нацистарҙың күп теоретик эштәре баҫылып сыға. Шулай итеп, 1938 йылдың йәй һәм көҙ айҙарында Устинан Прагаға һәм башҡа ерҙәргә йәһүдтәр күсеп китә. 1938 йылдың ноябрендә, Мюнхен килешеүенән һуң, Устила ҡалған шул уҡ йәһүдтәр үлем лагерҙарына һөргөнгә ебәрелә[11]. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, герман армияһы сафтарында булып, ҡалала немец халҡының күп өлөшө һәләк була. Усти 1945 йылдың апрелендә бомбаға тотоуҙарҙан зыян күрә. 1946—1948 йылдарҙа бөтә немец халҡы ҡаланан ҡыуыла (53 мең самаһы кеше), күптәре судһыҙ һәм тикшереүһеҙ атып үлтерелә (Устиц атыуы).
Йыл | 1869 | 1880 | 1890 | 1900 | 1910 | 1921 | 1930 |
Халыҡ | 284 20 | 834 27 | 796 40 | 330 57 | 313 68 | 659 71 | 634 79 |
Йыл | 1950 | 1961 | 1970 | 1980 | 1991 | 2001 | 2009 |
Халыҡ | 179 64 | 148 72 | 544 79 | 272 89 | 178 98 | 436 95 | 869 98 |
Чехияла химия сәнәғәтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе (синтетик буяуҙар, ашлама, көкөрт кислотаһы етештерә); машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек һәм текстиль сәнәғәте үҫешкән. Әлеге ваҡытта ауыр сәнәғәт көрсөк стадияһында.
Ҡалала «Усть-надо-Лабем» футбол клубы бар. Йыл һайын Усть-надо-Лабем ярыммарафоны уҙғарыла.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.