Нутрия
From Wikipedia, the free encyclopedia
From Wikipedia, the free encyclopedia
Нутрия[1] йәки һаҙ ҡондоҙо[1][2] (лат. Myocastor coypus) — кимереүселәр отрядының нутрия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Ғәҙәттә нутриялар үҙ ғаиләһенә (Myocastoridae) иннә, әммә был классификацияның дөрөҫлөгөн молекуляр генетик тикшеренеүҙәр кире ҡаға[3][4][5][6].
Нутрия | ||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Фәнни классификация | ||||||||||||||
|
||||||||||||||
Латинса исеме | ||||||||||||||
Myocastor coypus (Molina, 1782) |
||||||||||||||
Ареал | ||||||||||||||
|
Халыҡ-ара Ҡыҙыл китап ![]() IUCN 3.1 Least Concern : / 14085 |
Дөйөм атамаһы Myocastor бор. грек. μυο- +κάστωρ килеп сыҡҡан: «сысҡан һымаҡ ҡондоҙ»
Көньяҡ Америка тропик бүлкәттәренең субтропик һәм көньяҡ өлөшөнөң урман зонаһында таралған; Төньяҡ Америкала, Европала, Урта Азияла, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Кавказда, Ҡырғыҙстанда һәм Тажикстанда яраҡлашҡан. Ареалы йылы йәки һыуыҡ ҡышҡа ҡарап киңәйә йәки кәмей. Ҡайһы бер осраҡтарҙа һыуыҡ ҡыш туҡлыҡлы нутрияларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыуына килтерә, мәҫәлән, Скандинавияла һәм 1980-се йылдарҙа АҠШ-тың төньяҡ штаттарында[7].
Кәүҙә оҙонлоғо 60 см тиклем, ауырлығы 12 кг етә. Йөн япмаһы ҡаты ҡылдан һәм ҡыҫҡа ҡуйы аҫҡы йөндән тора; һорғолт көрән, ян- яғы асығыраҡ төҫтә. Башы ҙур, күҙе һәм ҡолағы бәләкәй. Танау тишегендә һыуға сумғанда тартылған япҡыс мускулдары бар. Аяғы ҡыҫҡа, алғыһы 4 бармаҡлы, артҡыһы 5 бармаҡлы, оҙонораҡ һәм ҙурыраҡ; артҡы аяғының бармаҡтары, тышҡыһынан башҡа, йөҙөү ярылары м-н тоташтырылған. Ҡойроғо 45 см тиклем, йомро, тәңкәле тире менән ҡапланған.
Нутрия йыл әйләнәһенә үрсеүгә һәләтле һәм ярайһы уҡ үрсемле. Әгәр ата заттарҙың даими әүҙем һәм енси теләге һәр саҡ булһа, инә заттар 25 — 30 көндән аша әүҙем булалар. Моногам. Енси яҡтан 3 — 8 айҙа өлгөрә, йылына 2 тапҡыр 2 — 8 бала тыуҙыра. 8—10 йыл йәшәй.
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ярым һыу йәшәү рәүеше алып бара, күл, һаҙлыҡ һәм яй ағымлы йылға ярҙарын төйәк итә. Текә ярҙа өң ҡаҙа йәки түңгәктәрҙә, екән һәм ҡамыш үҫентеләрендә асыҡ оя яһай. Тотош урманлы урындарҙы яратмай, тауҙарға (Анд тауҙарына) диңгеҙ кимәленән 1200 м бейегерәк күтәрелмәй. Чонос архипелагында (Чили) тоҙло һәм тоҙло һыу ятҡылыҡтарының ярҙары буйында йәшәй.
Һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Ҡамыш һәм екән тамырһабаҡтары, һабаҡтары һәм япраҡтары менән туҡлана. Өҫтәмә аҙыҡ булып һыу сәтләүеге, томбойоҡ, һыу ебәге, һөлөк, моллюскылар тора.
Нутриялар ярым күсмә тормош алып бара, аҙыҡ-түлек һәм йәшәү урыны уңайлы булған ерҙе оҙаҡҡа тороп ҡала. Төркөмдә 2 — 13 нутрия була. Йәштәре, ғәҙәттә, яңғыҙ йәшәйҙәр.
Ул шәп йөҙә һәм сума. Һыу аҫтында 10 минутҡа тиклем булырға мөмкин. Эҫе көндәрҙә ул аҙ хәрәкәт итә һәм, ғәҙәттә, күләгәлә йәшеренә. Туңыусы һыу ятҡылыҡтарында йәшәргә яраҡлашмаған — һыуыҡтан һәм йыртҡыстарҙан һаҡланырлыҡ ышаныслы оя төҙөмәй. Ҡондоҙ, ондатра һәм башҡа төньяҡ ярым һыу кимереүселәре кеүек ҡышҡа аҙыҡ һаҡламай.
Башҡортостанда — ҡиммәтле тиреле йәнлекселек объекты, аҫрау системаһы — ситлектә. Ите ашарға яраҡлы.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.