From Wikipedia, the free encyclopedia
Kürd dilləri, həmçinin kürd dili[2] və ya kürdcə (Kurdî və ya کوردی) — Kürdüstan geomədəni vilayətində yaşayan kürdlərin və kürd diasporunun danışdığı dil və ya dillər qrupu. Kürd dili Hind-Avropa dil ailəsinin Qərbi İran dillərinə mənsub dialekt kontinuumunu təşkil edir.[3] Kürd dilinin əsas üç dialekt və ya dili kurmanci, sorani və cənubi kürdcədir.
Kürd dili | |
---|---|
Orijinal adı | كوردی, Kurdî |
Ölkələr | Türkiyə, İran, İraq, Suriya, Ermənistan, Livan, Azərbaycan |
Rəsmi status | İraq (İraq Kürdüstanı) |
Danışanların ümumi sayı | 24,912,850[1] |
Reytinq | 39 |
Təsnifatı | |
Kateqoriya | Avrasiya dilləri |
|
|
Yazı | latın əlifbası, ərəb əlifbası (kürd yazısı) |
Dil kodları | |
QOST 7.75–97 | кур 350 |
ISO 639-1 | ku |
ISO 639-2 | kur |
ISO 639-3 | kur; ckb, kmr, sdh |
Ethnologue | kur |
Linguasphere | 58-AAA |
ABS ASCL | 4101 |
IETF | ku |
Glottolog | kurd1259 |
![]() |
Şimal-Qərbi İran dillərinin ayrı qrupu olan zaza-gorani dillərində bir neçə milyon etnik kürd də danışır. Kürdlərin əksəriyyəti kurmanci dilində danışır, kürdcə mətnlərin çoxu kurmanci və sorani dillərində yazılır. Kurmanci latın qrafikasının törəməsi olan havar əlifbası ilə, sorani isə ərəb qrafikasının törəməsi olan sorani əlifbası ilə yazılır.
Lək dilinin cənubi kürd ləhcəsi və ya dördüncü kürd dili kimi təsnifatı müzakirə mövzusudur.[4] Lək dili ilə digər cənubi kürd ləhcələri arasında fərqlər minimaldır.[5]
Kürd dilində ədəbi məhsul XX əsrin əvvəllərinə qədər əsasən poeziya ilə məhdudlaşmış, sonradan ümumi ədəbi inkişaf baş vermişdir. İndiki dövrdə iki əsas yazılı kürd ləhcəsi kurmanci və soranidir. Sorani ərəb dili ilə yanaşı, İraqın iki rəsmi dilindən biridir və siyasi sənədlərdə sadəcə olaraq "kürdcə" kimi xatırlanır.[6][7]
1974-ci ildə gerçəkləşmiş VIII nəşrində İran, İraq, Suriya, Türkiyə və SSRİ–də kürd dilində danışanların ümumi sayını 30 milyon nəfər təxmin etmişdir.[8]
Kürdlər, məskun olaraq dörd dövlətin (Türkiyə, İran, İraq və Suriya) sərhədləri içində yaşamaqdadırlar. Söz mövzusu ölkələrin rəsmi dilləri isə türk, fars və ərəb.Türkcə Ural-Altay, Ərəbcə Sami, Farsca da Hind-Avropa dil ailəsindəndir.Bu dillərdən yalnız Fars Kürtcə ilə eyni dil qrupunda iştirak etməkdədir. Ancaq maraqlı olan, yalnız ərəb və fars rəsmi nüfuzlarının Kürtcənin varlığını və öz başına bir dil olduğunu qəbul etmələridir. Digər tərəfdən, Türkiyə Respublikasının mövcud qanunları və idarəçiləri (son dövrlərdəki mövzuyla əlaqədar müsbət müzakirələri və konstitusiya dəyişikliyi məqsədiylə hazırlanan qaralamaları ayrı tutsaq) hələ Kürtcənin varlığını və özbaşına ayrı bir dil olduğunu qəbul edə bilmirlər.Bu anlayış xüsusilə Respublikanın quruluş illərindən sonra yayıldı və rəsmi görüş halına gəldi. Hamıya məlumdur ki Cumhuriyet'ten əvvəl kürdlər dilləri, mədəniyyətləri və qövm kimlikleriyle tanınır, bilinirdi. Məsələn Övliya Çələbi, Seyahatname'sinde, Kürtçenin və Kürtçenin ləhçələrindən söz edər. Kürtçenin zəngin və qədim bir dil olduğunu; Farça, İvrit və "Derici" dən ayrı olduğunu vurğulayır. "Şəmsəddin Sami" "Kamus'ül Alam" adlı əsərində, Ziya Göyalp də müxtəlif makalele və demeçlerinin yanında Kürd tayfa haqqında sosioloji tədqiqatlar adlı əsərində, Kürtçenin digər dillərə bənzəmədiyini və müstəqil, zəngin bir dil olduğunu söyləyər. Ancaq Respublikanın quruluşundan sonra, xüsusilə də 1924 Konstitusiyasının qüvvəyə mindikdən sonra, kürdlərin varlığı zəmanətə alınmadı. Kürd dili, şəxsiyyəti, mədəniyyəti yox sayıldı. Halbuki bilirik ki Osmanlı İmperatorluğunun və Respublikanın bir çox rəsmi sənədində "Kürd" və "Kürdüstan" ifadəsi iştirak etməkdədir. Bütün Kürdoloqlar Kürtçenin müstəqil bir dil olduğunu, Ərəbcə və Türkcə ilə bir bağının olmadığını təsbit etmişlər. Digər tərəfdən kürdlər və Farslar Ari kökənlidirlər. Dilləri eyni qrup içində yer alır, amma hər biri müstəqil bir dildir. Kürdlər keçmiş dövrlərdə öz dilləriylə təhsil və tədris etmişlər. Mədrəsələrdə riyaziyyat, məntiq, qrammatika, fiqh və bənzəri mövzularda təhsil və təhsil, Kürtçe və Ərəbcə edilərdi. Amma təhsil birliyi (tövhidi tedrisat) kanunuyla bu mədrəsələr bağlanıldı və yeni sistemdə Kürtçe təhsil və təhsilə yer verilmədi. İndiki vaxtda nisbətən müsbət bir mübahisə mühiti var. Köhnəsi qədər qatı və Kürtçe təhsilə əvvəlcədən reddiyeci şəkildə yaklaşılmıyor. Statükocular artıq Kürtçeyi yox saymırlar, amma onu "geri", "məhəlli bir dil" olaraq xarakterizə kimi, mövcud Polyak və şivən varlığının da təhsil-tədris qarşısında bir maneə olduğunu irəli sürürlər.
Mərkəzi kürdlərin Moqriani dialekti Piranşahr və Mahabadda geniş şəkildə danışılır.
Mövcud yazılı dəlillər, kürdlərin keçmiş tarixlərində bir çox əlifba istifadə etdiklərinə şahidlik etməkdədir. Buna baxmayaraq kürdlərin ilkin hansı əlifbanı istifadə hələ kanıtlanabilmiş deyil. Aşağıda sıralayacağımız əlifbanın xaricində kürdlər Arami, Sürəni və Grek əlifbalarını də istifadə etmişlər. Bu günə qədər kürdlərin istifadə əlifbalar: Kürdlərin İstifadə Alfabeler Mövcud yazılı dəlillər, kürdlərin keçmiş tarixlərində bir çox əlifba kullandıklarına şahidlik etməkdədir. Buna baxmayaraq kürdlərin ilkin hansı əlifbanı istifadə hələ kanıtlanabilmiş deyil. Aşağıda sıralayacağımız əlifbanın xaricində kürdlər Arami, Sürəni və Grek əlifbalarını də istifadə etmişlər. Bu günə qədər kürdlərin istifadə əlifbalar:
Kurmancî | Yekgirtû | Sorani — Yalnız harf | Sorani — ön | Sorani — orta | Sorani — son | IPA |
---|---|---|---|---|---|---|
A,a | A,a | ا | ئا | — | ـا | [aː] |
B,b | B,b | ﺏ | ﺑ | ـبـ | ـب | [b] |
C,c | J,j | ﺝ | ﺟ | ـجـ | ـج | [ʤ] |
Ç,ç | C,c | چ | ﭼ | ـچـ | ـچ | [tʃ] |
D,d | D,d | ﺩ | — | ــد | [d] | |
E,e | E,e | ﮦ | ﺋﮫ | — | ﮫ | [ɛː] |
Ê,ê | É,é | ێ | ئێـ | ـێـ | ـێ | [e] |
F,f | F,f | ﻑ | ﻓ | ـفـ | ﻒ | [f] |
G,g | G,g | ﮒ | ﮔ | ـگـ | ـگ | [g] |
H,h | H,h | ﻫ | ﻫ | ـهـ | ـهـ | [h] |
— | H',h' | ح | حـ | ـحـ | ـح | [ħ]} |
I,i | I,i | — | [ɯ] | |||
Î,î | Í,í | ﯼ | ﺋﯾ | ـيـ | ﯽ | [iː] |
J,j | Jh,jh | ﮊ | — | ـژ | [ʒ] | |
K,k | K,k | ﮎ | ﮐ | ـکـ | ﮏ | [k] |
L,l | L,l | ﻝ | ﻟ | ـلـ | ـل | [l] |
— | ll | ڵ, ڶ | ڵــ, ڶــ | ـڵـ, ـڶـ | ـڵ, ـڶ | [lˁ] |
M,m | M,m | ﻡ | ﻣ | ـمـ | ـم | [m] |
N,n | N,n | ﻥ | ﻧ | ـنـ | ـن | [n] |
O,o | O,o | ۆ | ئۆ | - | ـۆ | [o] |
P,p | P,p | پ | پــ | ـپـ | ـپ | [p] |
Q,q | Q,q | ﻕ | ﻗ | ـقـ | ـق | [q] |
R,r | R,r | ﺭ | — | ـر | [r] | |
— | rr | ڕ, ڒ, ڔ | — | ـڕ, ـڒ, ـڔ | [r] | |
S,s | S,s | ﺱ | ﺳ | ـسـ | ـس | [s] |
Ş,ş | Sh,sh | ﺵ | ﺷ | ـشـ | ـش | [ʃ] |
T,t | T,t | ﺕ | ﺗ | ـتـ | ـت | [t] |
U,u | U,u | ﻭ | — | ـو | [u] | |
Û,û | Ú,ú | ﻭﻭ, ۇ | — | ـوﻭ, ـۇ | [uː] | |
— | Ù,ù | ۈ | — | ـۈ | [y] | |
V,v | V,v | ڤ, ۋ | ڤـ | ـڤـ | ـڤ ,ـۋ | [v] |
W,w | W,w | ﻭ | — | ـو | [w] | |
X,x | X,x | ﺥ | ﺧ | ـخـ | ـخ | [x] |
Ẍ,ẍ | Xh,xh | ﻍ | ﻏ | ـغـ | ـغ | [ʁ] |
Y,y | Y,y | ﯼ | يـ | — | [j] | |
Z,z | Z,z | ﺯ | — | ـز | [z] |
Kürmancî əlifbasındakı A-a, B-b, C-c, Ç-ç, D-d, F-f, G-g, H-h, J-j, K-k, L-l, M-m, N-n, O-o, P-p, Q-q, R-r, S-s, Ş-ş, T-t, V-v, X-x, Y-y, Z-z hərfləri Azərbaycan əlifbasındakı kimi oxunar. E-e hərfi Azərbaycan dilindeki Ə-ə kimi, Ê-ê hərfi Azərbaycan dilindeki E-e kimi, I-i hərfi I-ı kimi, Î-î hərfi İ-i kimi oxunarlar. U-u hərfi Azərbaycan dilindəki U-u hərfindən bir az fərqlidir, qısa oxunan u hərfidir, Ərəbcədəki zəmmə hərəkəsine bənzər. Û-u hərfi isə Azərbaycan dilindəki U-u kimidir, ancaq uzun oxunar. W-w hərfi V-v hərfindən fərqlidir və İngiliscədəki W-w, Ərəbcədəki و (waw) hərfi kimi tələffüz edilər. Azərbaycan əlifbasındakı Ğ-ğ səsi də Kürdcədə vardır, Ərəbcədəki غ (ğəyn) hərfi kimi oxunar. Lakin əlifbada bu hərfi yazmaq üçün bir hərf yoxdur. Bu hərflə oxunan sözlər bəzi ləhcələrdə X-x ilə oxunar. Bu səbəblə Kürdcədə bu səs, X-x hərfiylə qarşılanar. Məsələn ğərib sözü xerîb, ğəzal sözü xezal şəklində yazılar. Bu səs üçün Ẍ-ẍ işarəsi də istifadə edilər: ẍerîb, ẍezal.
Varlığı tək olan şeyləri bildirən sözlərə deyilir. Örnək: Ewropî (Avropa), Azerbaycan (Azərbaycan), Xoda/Xwedê (Tanrı).
Kürt dilinin 3 cinsi var: erkək (masculin), dişi, neytral.
Cəmdə kəlmələrə oldugu zaman sözün sonuna "ên" əlavə olunar. Örnək: mal-ên (evlər), mirov-ên (insanlar), kulîlk-ên (çiçəklər)
Kürd dili | Azərbaycanca |
---|---|
ez dizanim | bilirəm |
tu dizanî | bilirsən |
ew dizane | bilir |
em dizanin | bilirik |
hûn dizanin | bilirsiniz |
ew dizanin | bilirlər |
Kürd dili | Azərbaycanca |
---|---|
ez nizanim | bilmirəm |
tu nizanî | bilmirsən |
ew nizane | bilmir |
em nizanin | bilmirik |
hûn nizanin | bilmirsiniz |
ew nizanin | bilmirlər |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.