From Wikipedia, the free encyclopedia
Macro-Ye (tamién escritu como macro-Gê y macro-Jê) ye un conxuntu de llingües d'América del Sur que na opinión de los especialistes formen macrofamilia, qu'inclúi a la familia de llingües ye (jê) y otres llingües de Brasil. Como unidá filoxenética esti grupu foi propuestu per primer vegada en 1926 por W. Schmidt, y foi caltenida dempués con cambeos que varien d'un autor a otru. Kaufman (1990) atopa la hipótesis de parentescu filoxenéticu como "probable".
Llingües macro-ye![]() | ||
---|---|---|
Distribución xeográfica | Ecorrexón del Cerrado | |
Países |
![]() | |
Falantes |
~48900 (1999) ~41100 (2009)[1] | |
Filiación xenética | Yê-tupí-caribe (?) | |
Subdivisiones |
Yê Kamakã Maxakalí Krenák Purí Karirí-Xocó Fulniô-Yatê Karayá Ofayé Borôro Guató Rikbaktsá Yabutí | |
Ver tamién Idioma - Families - Clasificación de llingües | ||
[editar datos en Wikidata] |
El nome macro-Jê foi propuestu per primer vegada por J. A. Mason[2] pa referise a un ampliu grupu de llingües de Brasil, que suponíen rellacionaes coles llingües Jê. W. Schmidt emplegara primeramente'l nome Gues-Tapuya,[3] y C. Loukotka el nome Tapuya-žé,[4] nel mesmu sentíu. El que tolos subgrupos incluyíos so dicha denominación formen una macrofamilia ye una hipótesis de trabayu que difier d'un autor a otru nos sos detalles:
Mason (1950) añadió'l Malalí y el Coropó (Koropó) al Macro-Yê, pero dexó fora al Ofayé y al Iaté (Yatê).
Gran parte de les llingües arreyaes na hipótesis Macro-Yê son llingües muertes ruinamente documentaes. Eso fai que sía difícil precisar les sos rellaciones dientro de la macrofamilia Macro-Yê. La clasificación propuesta por A. Rodrigues (1999)[5] y, ampliada por Y. Ribeiro y H. Van der Voort (2010):[6]
Xavánte (SE Mato Grosso, enantes tamién N Goiás) 10.000 (2000);[17] 7.000 (2002)[18]
La cifra ente paréntesis indica'l númberu averáu de falantes, les llingües estinguíes marcáronse col signu (†).
Esiste una gran disparidad léxica na familia macro-yê, razón pola cual distintos autores difieren sobre'l númberu de cañes que compondríen la familia. El proyeutu comparativu ASJP basáu namái en comparances de vocabulariu, nun puede establecer la rellación exacta ente dellos grupos y el árbol filoxenéticu que propón pa estes llingües consta 9 partes,[37][38] ensin que se puede explicitar sobre la base de la información disponible la rellación ente elles. Nel siguiente esquema amuésense les 9 cañes que se llogren a partir de la comparanza léxica:
Yê-Karayá-Mašakalí |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Les llingües macro-yê comparten una morfoloxía irregular coles families tupí y caribe, y Rodrigues (2000) y Ribeiro conecten toes como una familia Ye-Tupí-Caribe.
Igualmente Viegas Barros atopó una serie de semeyances ente'l sistema pronominal de les llingües macro-yê y les llingües mataco-guaicurú,[39] similares a les similaridades qu'otru autores señalaron ente'l macro-yê y el chiquitano.
Anque munches llingües macro-yê falar na Amazonia brasilana, la distribución xeográfica ye más circunamazónica, arrodiando l'Amazonia pel este y el sur. La mayoría de llingües concentrar nel este y nordeste de Brasil, anque dellos pocos grupos habiten el centru y el suroeste de Brasil. La única llingua macro-yê conocida falada fora del actual Brasil ye'l Otúke que se falaba al este del ríu Paraguay en Bolivia. Dende un puntu de vista xeográficu'l dominiu de les llingües macro-yê puede estremase en tres árees: oriental, central y orccidental que s'estienden diagonalmente a lo llargo de les tierres baxes de Suramérica dende l'este y nordés atlánticu hasta'l cursu altu del ríu Paraguay:
Nel sieglu XVI cuando los europeos, principalmente portugueses y franceses, llegaron a la mariña oriental de Suramérica, la mayor parte de les árees costeres taba ocupada por etnies que falaben llingües tupí-guaraníes, anque en dellos llugares etnies macro-yê vijaban estacionalmente a la mariña pa llograr recursos del mar. Este yera'l casu por casu de los Maromomim o Guarulho y de los Waitaká que les sos llingües nun tán bien documentaes, anque s'abarrunta pudieron ser del grupu purí.
La mayoría de pueblos macro-yê ocupen tierres na sabana oriental de Brasil, y bien poques etnies viven na Amazonia puramente dicha. Ye posible qu'estos grupos anguaño na Amazonia entraren ellí tardíamente pola presión de los portugueses sobre les tierres cultibables de la sabana. Mientres el sieglu XVIII los Panará vivíen principalmente na cuenca del ríu Panará, nel sur de l'actual Goiás, onde se-yos conocía como Kayapó. Tres la so desapaición por causa de la guerra contra ellos el mesmu nome aplicar a otros grupos yê que la so llingua yera similar, pero non la mesma que la de los Panará. Bien apocayá (1968) atopóse una gran población de Panará foi atopada nel ríu Peixoto de Azevedo, onde buscara abellugu y iguáren-ylo pa vivir mientres más de dos sieglos en paz y llibertá. Poco tiempu dempués la población de Panará menguó drásticamente por culpa de les epidemies.
Un númberu significativu de llingües macro-yê sumió de resultes del asentamientu européu en Brasil. Los pueblos más afeutaos fueron los de la parte oriental del país. Mientres el sieglu XIX entá había pequeños grupos que falaben llingües macro-yê na rexón.
Les llingües macro-yê son aglutinantes y llixeramente sintétiques, combinando elementos de marcaje de nucleu y marcaje de modificador.
Los paradigmes morfolóxicos de les llingües macro-yê nun ye bien complexa. Les clases de pallabres estrémense más por procedimientos sintácticos que pola presencia d'afixos. Una carauterística peculiar de les llingües macro-yê de casi toles cañes ye'l marcaje del nucleu sintácticu d'un sintagma nominal, verbal o postposicional, según faya contiguïdad testual del complementu qu'acompaña a dichu nucleu. Por casu cuando nun sintagma nominal nel que'l nucleu ta teníu, esti nucleu va llevar un prefixu distintu si'l posesor apaez nel mesmu sintagma o si nun apaez.
Esta peculiaridá puede ser bien antiguu nes llingües macro-yê, remontándose posiblemente al proto-macro-yê. Incidentalmente'l mesmu procedimientu apaecen en delles llingües tupí y en delles llingua caribe, lo cual podría indicar que se trata d'una traza d'área que se xeneralizó a los trés families o podría ser una evidencia indireuta más de la validades de la macrofamilia yê-tupí-caribe.
Los posesivos xeneralmente apaecen como pronomes proclíticos (como nes llingües romániques), anque delles llingües como'l Yatê usen prefixos posesivos. El númberu gramatical polo xeneral nun s'espresa morfolóxicamente por aciu un afixu, y cada sufamilia usa procedimientos distintos: nes llingües bororo úsense tantu la adición de sufixos como'l truncamiento, otres llingües nun tienen marques de plural nos nomes, anque tien pronomes distintos pa les formes de plural. N'otres llingües como'l kaingáng el verbu tien formes distintes pa singular y plural, llograes a partir de prefixación, infijación, reduplicación o una combinación d'estos procedimientos.
Munches llingües macro-yê escarecen de concordanza gramatical col verbu. Sicasí les cañes Yatê, Karayá y Guató tienen morfoloxíes verbales complexes y concordanza tantu col suxetu como col oxetu.
Les llingües de la subfamilia Yê tien un orde SV n'oraciones intransitives y SOV n'oraciones transitives, na mayoría d'oraciones declarativas. Los siguientes exemplos procedentes del dialeutu Canela del Timbira ilustren esti orde nuna oración intransitiva (1) y nuna oración transitiva (2):
El mesmu orde prevalez en Maxakalí, Krenák, Yatê, Karayá, Boróro y Rikbaktsá. Los datos sobre'l Kamakã, el Purí y el Ofayé son tan llindaos que nun ye posible conocer cual ye l'orde preferíu. Sicasí'l Karirí y el Guató allóñense notablemente d'esi orde sintácticu, nes oraciones intransitives dambos empleguen l'orde VS ente que nes transitives en Kipeá (Karirí) úsase VOS, los dos exemplos siguientes (3) y (4) ilustren esti orde:
Por otru en Guató úsase VSO n'oraciones transitives, los dos siguientes exemplos provienen d'esta llingua:
mozu duerme'
xaguar comer al coneyu'
Amás toles llingües macro-yê sacante'l Karirí y el Guató son consistentemente postposicionales. El Karirí y el Guató tienen tanto preposiciones como postposiciones.
Igualmente en toles llingües sacante'l Guató y el Karirí el posesor preciede al teníu.
Mientres enforma tiempu'l parentescu de les llingües macro-yê ente sigo foi namái una conxetura o un conxuntu de conxetures plausibles. La distribución xeográfica ye bien amplia y la diferenciación léxica ente estes llingües ye bien marcada polo que nun resulta fácil afayar series amplies de cognaos que dexen reconstruyir fácilmente'l proto-macro-yê. Rodrigues (2000) da delles decenes de cogandos y amuesa dalgunes correspondencies fonétiques regulares como les que se resumen na siguiente tabla:[40][41]
I Caña Yê |
II Kamakã |
III Maxakalí |
IV Krenák |
V Purí |
VI Karirí |
VII Yatê |
VIII Karayá |
IX Ofayé |
X Bororo |
XI Guató |
XII Rikbaktsá |
XIII Yabutí |
proto-MG | Númberu de cognáu |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
p | w | p | p | b | f | w | p | b | p | p | p, m | *p | 1, 2, 12, 34 | |
m, p | w | m, p | p | b | p, w | w | p | m | *mp | 3, 4, 16, 17, 21, 26 | ||||
m | m | m | m | m | b | m | b | m | *m | 35, 36, 37 | ||||
k, kʰ | k | k, ʧ | k, ʧ | k, ʧ | kʰ | k | k | k | k | k | *k | 7, 14, 19, 31, 33 | ||
kɾ | heɾ | pt | kɾ | ɾ | kɨt | haiɾ | *kɾ | 15, 25 | ||||||
ŋɾ | gɾ | kt | ŋɾ | ŋɾ | kɾ | kʰl | θ | kɨɾ | kɨɾ | kʰ | kaɾ | kaɾ | *ŋɾ | 8, 10, 30 |
ɾ | ɾ | ɾ | ɾ/d | l | ɾ | ɾ | ɾ | ɾ | ɾ | ɾ | *ɾ | 4, 8, 20, 22, 26, 27, 29 | ||
ɔ | o | o | o | o | o | ɔ | o | o | o | o | a? | *o | 1, 4, 11, 34 | |
õ | õ | õ | ũ | o | o/o | o | õ | o | o/o | o | o/õ/ũ | *õ | 7, 13, 28, 32 | |
a | a | ã | a | y | a | a | ɛ | a | ɛ | a | a/ə | *a | 21, 23, 38, 39 | |
a | a | a | o/ɔ | o/ |
y | a | ɛ/a | ɔ | a | *ɔ | 1, 12 | |||
ã | ẽ | ã | y | a | ə/a | y | y | *ã | 24, 36 |
La llista de cognados na que se basa dicha tabla ye:
'llombu': VI woɾo, VIII bɔɾɔ, IX -hoɾ, X poɾi
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.