From Wikipedia, the free encyclopedia
La arquiteutura románica supón una manera de construyir dientro del estilu conocíu como arte románicu desenvueltu n'Europa, coles sos carauterístiques propies y la so especial evolución a lo llargo de más de dos sieglos, qu'entiende dende principios del sieglu XI hasta bien entráu'l sieglu XIII. Esa mesma arquiteutura n'España adquier les sos propies peculiaridaes dexándose influyir tantu poles modes que-y lleguen dende l'esterior al traviés d'Italia y Francia como pola tradición y recursos artísticos antiguos na península Ibérica.
Mientres nel sieglu VIII pudo sentise na Europa cristiana occidental la restauración carolinxa, la España cristiana siguió apegada a la cultura tradicional hispanorromana y goda, ensin dexase influyir polos movimientos culturales europeos, hasta la llegada del románicu.
L'arquiteutura románica estender n'España por tola metá norte llegando hasta'l ríu Tajo, en plena dómina de Reconquista y repoblación, que favoreció en gran midida'l so desarrollu. Entró tempranamente en primer llugar per tierres catalanes de los condaos de la Marca Hispánica onde desenvolvió la so primer románicu y estendióse pol restu cola ayuda del Camín de Santiago y de los monesterios benedictinos. Dexó la so buelga especialmente n'edificios relixosos (catedrales, ilesies, monesterios, claustros, ermites…) que son los que llegaron al sieglu XXI meyor o peor calteníos, pero construyéronse tamién nesti estilu los monumentos civiles correspondientes a la so dómina, anque d'estos postreros caltiénense bastantes menos (pontes, palacios, castiellos, muralles y torres).
El arqueólogu alemán Charles de Gerville acuñó per primer vegada'l términu románicu pa referise a la etapa de la Edá Media qu'entendía dende la decadencia del Imperiu romanu hasta'l sieglu XI; el términu yá esistía rellacionáu coles llingües derivaes del llatín (llingües romances o romániques) y él utilizar nuna carta empobinada en 1818 al so amigu Arcisse de Caumont, otru arqueólogu francés que foi quien lo espublizó nel so Essai sur l'architecture du moyen âge, particulièrement en Normandie (Ensayo sobre l'arquiteutura medieval, particularmente en Normandía), fecháu en 1824.
Nos alboreceres del sieglu XX, la historiografía del arte acutó la cronoloxía asitiando'l periodu románicu a partir de fines del sieglu X hasta la introducción del góticu. Desque s'acuñó'l términu románicu como conceutu estilísticu ensin matices, los historiadores buscaron una mayor y más descriptiva definición subdividiendo dichu conceutu xeneralizáu en tres etapes bien definíes: Primer románicu, Románicu plenu y Tardorrománicu.
El románicu correspuende a una dómina en que la cristiandá atopábase más segura y optimista. Europa asumiera nos sieglos anteriores la decadencia de la rellumanza carolinxa soportando coles mesmes los ataques normandos y húngaros (los maxares llegaron hasta Borgoña) que destruyeron bastantes de los sos monesterios. N'España fueren nefastes les campañes d'Almanzor, afarando y destruyendo tamién gran parte de monesterios y pequeñes ilesies. A finales del sieglu X n'Europa una serie de fechos estabilizadores dieron ocasión por que reinara l'equilibriu y la tranquilidá, serenándose en gran midida la situación política y la vida de la cristiandá. Les principales fuercies surdieron colos Otones y el Sacru Imperiu xunto cola figura del Papa que'l so poder faise universal y ostenta la facultá de coronar en Roma a los emperadores. N'España, los reis cristianos llevaben el so Reconquista abondo avanzada y roblaben pactos y pautes de convivencia colos reis musulmanes. Nesti contestu surdió en tola cristiandá l'espíritu d'organización de los monxos que tuvieron en Cluny un exemplu a siguir. Los monesterios ya ilesies que se construyeron a partir d'estos años acondicionaron la so arquiteutura a una mayor duración nel tiempu frente a posibles ataques, tantu d'enemigos, como de quemes y causes naturales. En toa Europa estendió l'usu de la bóveda frente al cubrimientu con madera. Restableciéronse les comunicaciones y l'acercamientu ente distintos monarques europeos según les rellaciones con Bizanciu.
El legáu romanu de caminos y calzaes sirvió pa mayor comunicación ente los numberosos monesterios surdíos y lo mesmo asocedió pa les pelegrinaciones a los Santos Llugares o a pequeños enclaves de gran devoción popular. Por cuenta de les mesmes circunstancies, el mundu del comerciu viose amontáu y tou esti trasiegu de xente llevó y espublizó los nuevos estilos de vida ente los que s'atopaba la renovadora forma del estilu románicu. Los santuarios, catedrales, etc. construyir n'estilu románicu a lo llargo de cerca de dos sieglos y mediu.
N'España[1] l'arte románicu entró por Cataluña, peles tierres de la Marca Hispánica. Los reinos y condaos cristianos de la metá norte peninsular caltuviérense fieles mientres los sieglos VIII al X al heriedu tradicional hispanu-romana y visigoda que n'arquiteutura evolucionara nun arte propio y efímero que duró hasta la llegada del románicu nel sieglu XI. La historiografía del arte dio tradicionalmente el nome de prerrománicu a estes construcciones, pero historiador más modernos supieron ver nestos edificios un estilu propiu que nun se podía considerar como precursor del románicu. Trátase del Arte asturiano[2] y del Arte mozárabe o según la historiografía más moderna arte de repoblación.
L'arte asturiano desenvolver mientres los sieglos IX y X en tiempos de los reis asturianos con soluciones hispanu-romanes y godes y aportaciones carolinxes y bizantines.[3]
Nel sieglu IX y sol reináu d'Alfonso II la situación bélica de los primeres emburries musulmanes foise aselando y cola ayuda de la progresiva implantación de monesterios empezó la repoblación dende'l norte escontra la Pandu (ampliándose esta repoblación nel sieglu X), y dende el sur per parte de los mozárabes escontra'l Pandu y escontra más al norte, incluyíes les tierres catalanes. Esta repoblación va llegar a la so cenit mientres los reinaos d'Alfonso VI y Alfonso VII. La mayoría d'estos monesterios de repoblación fueron tresformaos cola llegada del románicu. En munchos d'ellos namái quedó dalguna muerte mozárabe y n'otros quedó la fábrica entera, como en San Miguel d'Esguilada.
L'alarmante cambéu de mileniu colos temor de grandes desastres y final apocalíptico del mundu manifestar n'España en forma de tarrecibles enfrentamientos, primero coles incursiones normandes en tierres gallegues, onde delles ciudaes fueron afaraes y escalaes, y depués coles acometíes y razies del peligrosu Almanzor, qu'al so pasu escaló y amburó un númberu considerable de llocalidaes de los reinos y condaos cristianos. Pasaos estos años de gran inestabilidá, los reis y condes cristianos pudieron pensar de nuevu nel meyora de Reconquistar y na repoblación. Volver# a entamar les pelegrinaciones del Camín de Santiago protexíu polos reinos de Navarra y sobremanera d'Aragón, que dieron llugar al asentamientu de l'arquiteutura cristiana románica, que foi dexando la so presencia a lo llargo de tol sieglu XI. Más tarde, la gran rellación y amistá d'Alfonso VI colos monxos de Cluny, el matrimoniu de les sos fíes con príncipes borgoñonos y la política d'esti rei abierta a les renovaciones europees, dieron como resultáu l'afitamientu del románicu como arte a siguir non yá nel Camín de Santiago sinón nel restu de les tierres gobernaes por esti rei.
En Cataluña, l'auténticu promotor del románicu foi'l abá Oliba, qu'en 1008 yera abá de los monesterios de Ripoll y San Miguel de Cuixá. Viaxó a Roma en delles ocasiones y tuvo de ser per tierres italianes onde conoció'l llabor constructor de los canteros lombardos, a quien introdució na so tierra catalana, onde'l grupu o los grupos de canteros empezaron a llevantar o reconstruyir un cientu d'ilesies d'estilu románicu pero con carauterístiques y ornamentación lombarda.[4] Amás de les téuniques lombardes, l'arquiteutura inicial catalana viose entemecida con tradiciones indíxenes, visigodes y mozárabes. Un bon exemplu puede amosase en San Pedro de Roda, consagrada en 1022.
Esti primer románicu lombardu estendióse tamién per tierres aragoneses que les sos pequeñes ilesies rurales viéronse influyíes coles mesmes por tradiciones hispániques.
Na Edá Media el conceutu de la pallabra arquiteutu tal que se concebía ente los romanos perdióse totalmente dando pasu a un cambéu de nivel social. La xera del antiguu arquiteutu vinu a recayer sobre'l maestru constructor, un artista que na mayoría de los casos tomaba parte na mesma construcción xunto cola cuadriella d'obreros que tenía a los sos órdenes. El maestru constructor yera quien supervisaba l'edificiu (como lo faía l'antiguu arquiteutu) pero coles mesmes podía ser un artesanu, un escultor, carpinteru o canteru.[5] Esti personaxe educar polo xeneral en monesterios o en grupos de logias masóniques gremiales. Munchos d'estos maestros constructores fueron los autores de bellísimas portaes o pórticos, como'l de la catedral de Santiago de Compostela fechu pol maestru Mateo o'l pórticu de Nogal de las Huertas en Palencia, del maestru Jimeno, o la portada norte de la ilesia de San Salvador d'Ejea de los Caballeros (provincia de Zaragoza) del maestru d'Agüeru.
Toa obra arquitectónica románica componer del so direutor (maestru constructor), un maestru d'obres[6] al mandu de un grupu numberosu formando cuadrielles de picapedreros, canteros, escultores, vidreros, carpinteros, pintores y otros munchos oficios o especialidaes, que se treslladaben d'un llugar a otru. Estes cuadrielles formaben talleres de los que dacuando salíen maestros locales que yeren capaces de llevantar ilesies rurales. Nesti conxuntu nun hai qu'escaecer al personaxe más importante, el mecenes o promotor, ensin el cual la obra nunca se llevaría a cabu.
Polos documentos que se caltuvieron n'España sobre contratos d'obres, pleitos y otres temes, sábese que nes catedrales destinábase una casa o agospiamientu pa vivienda del maestru y la so familia. Esisten documentos de pleitos en que se fala del problema de la vilba de dalgún maestru onde reclama pa sigo y los suyos dicha casa a perpetuidad. Esti fechu llegó en dalgún casu a suponer un verdaderu conflictu, pos yera necesariu que'l maestru herederu de la obra ocupara la vivienda.
En dellos casos los maestros constructores teníen que comprometese cola obra pa tola vida, si ésta yera de llarga duración, como foi'l casu del maestru Mateo cola construcción de la catedral de Santiago, o'l maestru Ramon Llambard (o Raimundo Lambardo) cola Catedral de Santa María de Urgel. Esistía una norma esixida nos contratos que los maestros teníen de cumplir siempres: la so presencia diaria a pie d'obra y l'estrictu control de los trabayadores y de la marcha del edificiu. Pa la preparación de materiales y llabra de la piedra edificábase siempres una casa d'obra. Munchos documentos[7] del sieglu XIV falen d'esta casa:
La obra d'ilesia de Burgos que há unes cases cerca de la dicha ilesia en que tienen toles coses que son menester pa la felicidá obra; y los llibros de les cuentes é toles otres ferramientes con que llabren los maestros na felicidá obra.
Formaben el gruesu de trabayadores na ereición del edificiu. El númberu de canteros podía variar según dictaba la economía del llugar. Dalgunes d'estes cifres conócense, como la de la catedral Vieya de Salamanca, onde trabayaben ente 25 y 30. Aymeric Picaud nel so Codex Calixtinus apurre'l datu:
[…] con aproximao otros 50 canteros qu'ellí trabayaben asiduamente, so la solícita direición de don Wicarto […]
Estos canteros y el restu de trabayadores taben exentos de pagar tributos. Según la so especialización estremar en dos grupos: los que se dedicaben a una llabra especial de gran calidá (verdaderos artistes escultores) y que diben al so ritmu, dexando nel llugar la so obra terminada y a la espera de ser asitiada nel edificiu y los que yeren trabayadores fixos, que llevantaben los edificios piedra sobre piedra y asitiaben al so tiempu aquelles pieces calidable o relieves llabraos pol primer grupu. Esta forma de trabayar podía dar llugar a un desfase cronolóxicu nes pieces asitiaes al cabu del tiempu, desfase qu'en munchos casos aportó a un gran problema pa los historiadores a la de datar un edificiu.
Esistía tamién un grupu d'obreros ensin cualificar que trabayaben no que se-yos mandara. En munchos casos esta xente ufiertaba'l so trabayu o prestación como un actu de piedá pos como cristianos sabíense conscientes de tar collaborando a una gran obra dedicada al so Dios. Sía que non recibíen una retribución que podía ser por jornal o por estayo. Nos documentos apaecen munchos nomes en llistes de jornales qu'amás nun yeren arbitrarios sinón que taben bien regulaos.
Ente los cistercienses conocíase-yos como cuadrielles de ponteadores,[8] compuestes por legos o monxos que se treslladaben d'una contorna a otra, siempres so la direición d'un monxu profesional, que'l so trabayu consistía en allanar terrenales, abrir caminos, o llevantar pontes.
La mayoría de les obres romániques son anónimes nel sentíu d'escarecer d'una firma o documentu qu'acredite l'autoría. Inclusive si la obra ta roblada'l historiadores especialistes tienen dacuando dificultaes pa estremar si fai referencia al verdaderu autor o al promotor de la obra. Otres vegaes sicasí, la firma vien siguida o precedida d'una esplicación qu'esclaria si tratar d'unu o otru personaxe. Arnau Cadell dexar bien claro nun capitel de Sant Cugat: Esta ye la imaxe del escultor Arnau Cadell que construyó esti claustru pa la posteridá.
Lo mesmo que Rodrigo Gustioz quixo inmortalizarse pol so financiamientu d'un arcu en Santa María de Lebanza: Fixo esti arcu Rodrigo Gustioz, home de Valbuena, soldáu, orái por él.
Y en un capitel apaez la noticia d'otru promotor:
El prior Pedro Caro fixo esta ilesia, casa, claustru y tou lo qu'equí ta fundáu nel añu 1185.
N'otros casos ye l'estudiu sistemáticu de la escultura xunto cola arquiteutura lo que fai a los historiadores sacar les conclusiones. Asina, sábese que na catedral de Lérida trabayó como maestru constructor Pere de Coma dende 1190 hasta 1220, pero mientres esi periodu detéctase la presencia de dellos talleres d'escultura bien estremaos. El mesmu estudiu realizáu na catedral de Santiago de Compostela fai suponer al maestru Mateo como direutor de la fábrica y direutor de socesivos talleres que presenten una evolución estilística llevada a cabu por manes distintos pero so una mesma direición coherente.[9]
El fechu de que la mayoría de les obres romániques caltuviérense nel anonimatu fixo desenvolver la teoría de que l'artista consideraba que nun yera persona apropiada p'afigurar el so nome nes obres dedicaes a Dios. Pero, per un sitiu, les poques obres civiles que se caltienen tampoco apaecen roblaes y por otru, tal opinión ye compensada con una llarga llista que podría dase d'artistes que sí roblen les sos obres, ente los que destaquen:
Podría siguise la llista con munchos más nomes apaecíos bien na mesma piedra a manera de firma, bien en documentos de contratación, como demostración de que'l fechu de dase a conocer nun taba nin prohibíu nin desaconseyáu.[10] Lo que sí ye difícil estremar en munchos de los casos ye'l rangu del so oficiu pos dacuando podíen ser arquiteutos, canteros especializaos o escultores de determinaes pieces. A toos ellos solíase-yos llamar magister y toos llegaron a desenvolver el so oficiu gracies al deséu y al mandatu de los promotores y mecenes.
Nel mundu del románicu tanto'l promotor de les obres como'l mecenes y el financiador son los verdaderos protagonistes de la obra arquitectónica o de la obra d'arte a tratar. Son los que manden y opinen cómo ten de ser realizada dicha obra, cuálos tienen de ser los personaxes o los santos n'escultura y relieves, les dimensiones xeométriques (que depués s'encargará l'auténticu profesional de llevales a cabu con rigor matemático) y son los qu'aguiyen y engrandecen los proyeutos. Los promotores encargábense amás de contratar y llamar a los meyores artistes y arquiteutos que trabayaben gracies al so impulsu y entusiasmu. Sobremanera n'escultura y pintura, l'artista tuvo totalmente sometíu a la voluntá de los poderosos mecenes y promotores, ensin que la so intervención enxamás se realizó la obra. L'artista del románicu afacer a la voluntá d'estos personaxes dando a la obra lo meyor del so oficiu y conformándose col prestu del trabayu bien fechu ensin tener nin deseos nin barruntu de poder adquirir una fama mundial tal que s'empezar a desenvolver a partir del Renacimientu. L'arguyu del llabor bien fecha y la reconocencia de los sos compañeros y mecenes yera'l mayor de los premios y por eso dacuando esti arguyu llevábalos a espresalo de manera bien simple en dalgún de los sos trabayos terminaos.
N'España los reis y una minoría de la nobleza enllantaron tempranamente los nuevos enclinos del románicu (que llevaben consigo una renovación benedictina y una aceptación de la lliturxa romana), mientres otra parte de la nobleza y la mayoría de los obispos y monxos caltuviéronse enferronaos a les vieyes costumes y a la lliturxa hispana. Sicasí'l románicu trunfó dafechu y esto debió sobremanera a los mecenes y promotores que llevaron a cabu grandes obres a partir de les cualos foise desenvolviendo'l nuevu estilu por tola metá norte de la península Ibérica.
Abá Oliba: Esti personaxe foi mecenes, promotor y gran impulsor del arte románicu en Cataluña dende fecha bien temprana. Nel añu 1008 foi nomáu abá del monesteriu de Ripoll y del monesteriu de Cuixá y diez años dempués foi nomáu obispu de Vich. Los sos viaxes a Roma (1011 y 1016) y los sos contactos col monacato francu supunxeron la conocencia de la lliturxa romana y la so introducción na Ilesia catalana. La reforma benedictina de Cluny influyera abondo en Cuixá con quien Oliba caltenía estreches rellaciones. Oliba adoptó pos les normes de Cluny, tantu n'arquiteutura como en costumes y sol so patrociniu y direición llevar a cabu les grandes reformes, los edificios nuevos o n'otros casos les simples ampliaciones p'afaese a les necesidaes de los nuevos tiempos. En toes estes primicias procuró l'abá Oliba tar presente: en consagraciones, xuntes en que s'aldericaba lo tocante a dalguna construcción, etc. Oliba, nun periodu entendíu ente 1030 y 1040,[11] foi'l impulsor d'edificios tan importantes como:
Reyes y nobleza en Lleón y Castiella : Los primeros promotores y entusiastes del arte románicu nesti espaciu xeográficu fueron Fernando I y el so esposa Sancha.
Patrocinaron y facilitaron la llegada d'artistes estranxeros, introductores de les nueves téuniques y enclinos. Emplegaron cuantiosas sumas na construcción de grandes ilesies, pero sobremanera'l rei Fernando favoreció coles sos apurríes al monesteriu de Cluny al que concedió la cantidá de 1.000 pieces d'oru, razonando:
[…] pa remediu de los mios pecaos […]
El so fíu Alfonso VI heredó del so padre l'almiración por Cluny (a que'l so monesteriu regaló en 1077 2.000 dinares d'oru pa financiar les obres del Cluny III) y foi'l más grande propagador de l'arquiteutura románica y el introductor "oficial" de la lliturxa romana en tolos monesterios ya ilesies del so reinu, empezando pol monesteriu de Sahagún que foi'l pioneru y el más famosu de la so dómina.
Alfonso VII foi otru gran promotor-mecenes del románicu del so tiempu que coincidió cola arquiteutura cisterciense. Protexó y fixo numberoses donaciones a los grandes monesterios asitiaos nel so reinu.
La nobleza tamién actuó en dellos casos como promotora y donante pa la construcción de grandes fábriques. Asina'l Monesteriu de San Salvador de Oña foi fundáu pol conde de Castiella Sancho García, el promotor de San Pedro de Arlanza foi'l conde Gonzalo Fernández de Burgos, la promotora de Santa María de Valbuena foi Estefanía de Armengol (nieta del conde Ansúrez), y asina munchos más.
Diego Gelmírez: Obispu de Compostela, encargar de siguir les obres de la catedral que s'atayaren en 1088. Foi'l verdaderu impulsor de la magnificencia del templu compostelanu n'estilu románicu. Los sos biógrafos denomináron-y "obispu y sabiu arquiteutu":
Ipse quoque episcopus, utpote sapiens architectus
Viaxó por toa Europa, aprendiendo y asimilando los nuevos enclinos del románicu que dempués dexaríen calquier nos más de 60 edificios construyíos o remocicaos sol so tutela y mecenalgu, ente los que s'atopen:
Palaciu episcopal
Otres venti ilesies nel términu * Monesterios, castiellos, etc. Tamién en Galicia fueron bonos promotores Raimundo de Borgoña (xenru d'Alfonso VI) y la so esposa Urraca.
N'España nun s'estremen fácilmente escueles xeográfiques d'arquiteutura como asocede en Francia, porque tolos tipos que pueden dase apaecen entemecíos. Sicasí pueden presentase dellos exemplos d'edificios que siguen claramente, si non na so totalidá sí en gran parte, dalgunes d'estes escueles franceses:
Cada reinu, contorna o rexón xeográfica de la península, según dellos acontecimientos humanos (como'l Camín de Santiago), marcaron un estilu carauterísticu influyíu por el mesmu ambiente xeográfico, pola tradición, o a cencielles poles cuadrielles de canteros y constructores contrataos que se movíen d'un llau a otru. De resultes d'esto, na arquiteutura románica d'España puede falase d'un románicu catalán, románicu aragonés, románicu palentín, románicu de Castiella y Lleón, etc.
Otra circunstancia a tener en cuenta ye la pervivencia de los mudéxares nes poblaciones, que formaben cuadrielles d'obreros y artistes que dieron un sellu bien especial a los edificios. Ye lo que se conoz como románicu de lladriyu o románicu mudéxar.
N'España como nel restu de mundu cristianu d'Occidente, l'arte románicu desenvolver mientres tres etapes con carauterístiques propies. La historiografía definió eses etapes colos nomes de primer románicu, románicu plenu y tardorrománico o tamién llamáu románicu tardíu.
Primer románicu:[12] la so arquiteutura entiende una área xeográfica bien definida qu'escurre dende'l norte d'Italia, Francia mediterránea, Borgoña y tierres catalanes y aragoneses n'España. Desenvolver dende finales del sieglu X hasta mediaos del XI, salvu en llugares aisllaos. Nesta dómina del románicu nun hubo pintura nin miniatura nin tampoco escultura monumental.
Románicu plenu: desenvolver dende Oriente escontra Lisboa y del sur d'Italia a Escandinavia. Espublizóse gracies a los movimientos monásticos, a la unidá del cultu católicu cola lliturxa romana y a les víes de comunicación al traviés de los caminos. Empezó'l so despegue escontra la primer metá del sieglu XI y siguió hasta mediaos del sieglu XII. Los meyores exemplos dar nes llamaes ilesies de pelegrinación que n'España tienen la so representación na catedral de Santiago instalándose tamién en territorios de repoblación. Carauterízase pola inclusión de la escultura monumental en portaes y tímpanos y pola decoración y llabra de los capiteles, moldures, impostas, etc.
La catedral de Jaca foi unu de los primeros templos (si non el primeru) que se llevantó coles idees estéticu y arquiteutónicu d'esti románicu plenu qu'entraba na península con grandes influyencies del estilu románicu francés. La decoración de les sos impostas y arcos románicos cola tema xeométrica del axedrezáu marcó un exemplu a siguir en munchos de los edificios que se fueron fabricando darréu, dando'l nome de jaqueado o axedrezáu jaqués.
Tardorrománico: cronológicamente distribuyir dende'l final del románicu plenu hasta'l primer cuartu del sieglu XIII en qu'empieza a trunfar l'arte gótico. Esta dómina ye la de mayor actividá de construcción de monesterios de los monxos cistercienses.
No tocante a España, los edificios románicos relixosos nun algamar nunca la monumentalidad de les construcciones franceses, o de les construcciones que más tarde llevantaría l'arte gótico. Los primeros edificios teníen gruesos murios y pequeños vanos polos qu'entraba del esterior una tenue lluz. Dempués hubo una evolución na construcción de los murios que dexó allixeralos y abrir ventanes más grandes.
Los edificios monásticos fueron los más numberosos compartiendo importancia coles catedrales. Nes ciudaes surdieron ilesies y parroquies y nes llocalidaes pequeñes fuéronse llevantando un cientu de pequeñes ilesies conocíes como románicu rural.
El material más preciao pero tamién el más caru foi la piedra. Los canteros ocupar de tallala col escoplu y siempres detectando la cara bona del bloque; asina la convertíen en sillares que se disponíen xeneralmente en filaes horizontales y otres vegaes, de cantar. Cuasi siempres s'utilizaben roques dures. Tamién s'utilizaba la mampostería, con piedra llabrada nes esquines, ventanes y puertes. Si la piedra yera malo de consiguir, porque'l llugar xeográficu correspondiente escarecía de canteres, o porque resultaba bien cara en determinaos momentos, utilizábase'l lladriyu cocíu, la cayuela o cualquier tipu de sillarejo. L'acabáu final yera de pintura y revoco, tantu pa la piedra como pal mampuesto y los demás materiales, de tala forma que, una vegada pintaos los panales, non podía estremase si debaxo había unu o otru material. El coloríu na arquiteutura románica foi xeneralizáu, lo mesmo que lo fuera nos edificios romanos.[13]
Teniendo en cuenta'l tipu d'edificiu que se diba a construyir, los materiales que se diben a emplegar y el terrén que lu soportaría, los constructores medievales faíen tou un estudiu previu pa la cimentación. De primeres escavábense les cabianes a gran fondura y rellenábense de piedres y escombru. Les cabianes distribuyir en virtú de los murios que diríen sobre elles y faíense otres en sentíu tresversal pa xunir ente sigo les llarpiabes y reforzar les pilastres de los arcos tresversales. Los cimientos constituyíen toa una rede que práuticamente dibuxaba la planta del templu, estremándose asina de la cimentación aisllada pa soporte de pilastres utilizada nel estilu góticu. En delles ilesies destruyíes nun queda más qu'esta cimentación apurriendo a los arqueólogos un bon material d'estudiu. Con estos restos de cimientos a la lluz puede conocese aproximao la espesura de los murios, anque se sabe que nesti sentíu'l constructores esaxeraben bastante y faíen les cabianes descomanadamente fondes y los cimientos descomanadamente gruesos por medrana a derrumbar.
Nel primer románicu munches de les ilesies rurales cubriéronse inda con cubrición de madera, sobremanera en Cataluña y bien especialmente nel valle de Boí que la so renovación al románicu d'antigües ilesies facer un constructores lombardos que cubrieron les naves a dos agües con estructura de madera, respetando absolutamente les vieyes tradiciones d'esta rexón. Sicasí, l'ábside rematóse siempres nestes ilesies con bóveda de fornu.
A lo llargo del sieglu XI fuéronse cubriendo les naves cola bóveda de cañón, de mediu cañón o de cuartu de cañón, recursu emplegáu nel románicu de toa Europa, y más tarde emplegóse la bóveda d'aresta. En Cataluña estes bóvedes de cañón emplegar ensin refuerzos, ente qu'en Castiella y Lleón utilizaron los arcos fajones como sofitu. L'emplegu de la bóveda d'aresta (aniciada pol corte perpendicular de dos bóvedes de cañón) fuera escaecíu y foi retomáu polos grandes maestros constructores. La bóveda d'aresta de la mesma dio pasu a la bóveda de crucería, recursu bien frecuente na arquiteutura gótica.
Diose tamién el tipu de bóveda llamáu helicoidal usáu puramente nes escaleres de les torres. Danse exemplos en San Martín de Frómista, San Pedro de Galligans y San Salvador de Leyre ente otres.
Nos claustros de los monesterios y de les catedrales edificáronse les bóvedes en rincón, que son aquelles que resultaben del alcuentru de dos pandes d'un claustru. Les soluciones pa esti tipu de bóvedes nun yeren bien fáciles, polo que los constructores echaben mano a trucos y disimulos que-yos apurríen un bon resultancia y bien aparente a güeyu.
Nel alcuentru de la nave mayor col cruceru alzáronse les cúpules con cimborriu que'l so centru taba furáu con llinterna pa dar pasu a la lluz esterior. Les cúpules de l'arquiteutura románica española algamaron una gran importancia. Introducióse la construcción de cúpules que'l so tambor sofitaba sobre un cuadráu cola ayuda de les trompes. La introducción d'esti sistema deber a trés inflúis:
La variedá de construcción d'estes cúpules ye notable; pueden vese:
Na dómina tardorrománica aprecióse una influyencia bizantina apurrida polos pelegrinos, especialmente nes catedrales de Zamora, Salamanca y colexata de Toro onde se construyeron les conocíes como cúpules del Duero; son cúpules gallonadas, con un tambor cilíndricu con ventanales sobre pechinas (sustituyendo a les tradicionales trompes), del cual arrinquen ocho arco que se crucien na clave con un despiece de 16 cascos llamaos gallones.
N'España los arcu más usáu y carauterísticu foi'l de mediu puntu anque s'usó tamién el arcu de ferradura y el arcu apuntáu. L'arcu de mediu puntu foi emplegáu puramente a lo llargo del sieglu XI y primer metá del XII. Si quería algamar determinaos altores faíense bien peraltados, como en San Juan de les Abadeses. Munchos arcos construyéronse doblaos[14] col enfotu de qu'adquirieren mayor resistencia. Más tarde, nes portaes, los arcos de mediu puntu fuéronse formando con arquivoltes, esto ye, socesión d'arcos concéntricos decoraos con simples moldures o con ornamentación vexetal o xeométrica.
Los arcos apuntaos son orixinarios d'Oriente; desconozse la fecha exacta del so emplegu nel románicu d'España, anque'l historiadores embaraxen delles feches basándose n'edificios que contienen en dalguna de les sos zones unu o dellos arcos apuntaos que dacuando nicien toa una bóveda. Son edificios que correspuenden al primer cuartu del sieglu XII, como la catedral de Lugo y Santa María de Terrassa. L'emplegu primitivu d'estos arcos fíxose como elementu de construcción qu'apurría munches ventayes. Foi una gran meyora arquitectónica que los monxos cistercienses supieron ver dende'l principiu.
L'arcu de ferradura, anque propiu de tiempos anteriores, utilizóse tamién en dellos edificios del románicu español. Yera un arcu heredáu de l'arquiteutura visigoda, sobremanera en Cataluña pola tradición de los visigodos de la Septimania (puertes de Santa María de Gocheres, arcos fajones de San Pedro de Roda), y tamién d'influyencia islámica, sobremanera n'Andalucía y Estremadura. Otros exemplos con arcos de ferradura son:
L'arcu lobuláu ye abondo común. Trátase d'una forma artística de presentar l'arcu de mediu puntu y más tarde l'apuntáu. N'España estos arcos son de clara influyencia islámica, teniendo como exemplu principal l'antiguu Mihrab de la mezquita de Córdoba.
Los contrafuertes son gruesos murios continuos, verticales, que s'asitien a los llaos d'un arcu o bóveda pa compensar la so emburrie. Asítiense tamién nos murios esteriores de les naves de les ilesies o de los claustros. Na arquiteutura románica son siempres visibles siendo unu de los elementos que más la caractericen, sobremanera na arquiteutura española, salvu na zona de Cataluña onde la construcción fíxose adoptando una mayor grosez de los murios.
El contrafuerte tien una forma prismática que suel caltener en toa'l so altor, anque hai delles variantes como aquellos qu'asonsañen una pilastra estriada con capitel (San Juan de Rabanera en Soria). Dacuando ufierta un gradiáu senciellu o complicáu con dellos cuerpos n'amenorgamientu, na catedral de Cuenca o nel monesteriu de Fitero que los sos contrafuertes de los ábsides tienen forma rectangular na base y va camudando'l so perfil de manera caprichosa.
Munchos de los monumentos de Galicia ufierten unos contrafuertes xuníos ente sigo por un arcu, formando asina un muriu compuestu. Puede vese un exemplu na fachada llateral de la catedral de Santiago.
Los edificios cubrir con un teyáu que podía tar fechu de distintos materiales:
Nos edificios españoles les torres pueden vese allugaes en distintos puntos de la ilesia, nos llaterales, sobre'l cruceru y en casos bien especiales sobre'l tramu rectu del ábside, como asocede nes ilesies de la ciudá de Sahagún en Lleón. Esti allugamientu deber a que, al tar construyíes en lladriyu (material menos consistente que la piedra) fueron buscando'l llugar de mayor resistencia que yera siempres l'allugamientu de los ábsides. La fachada con dos torres nun ye bien avezada y suelse ver namái en templos de gran importancia.
Les torres sirven como campanarios, sobremanera nel románicu de Castiella y Lleón; son les llamaes turries signorum. En bastantes casos alzáronse como torres de defensa, sobremanera nos territorios fronterizos conflictivos y el so allugamientu dependía de lo que quixera defendese, asina la torre de la ilesia del monasterio de Silos asitióse defendiendo al monesteriu y la torre del monesteriu de San Pedro de Arlanza tuvo gran importancia defensora pa tou la cortil. L'aspeutu bélicu d'estes torres romániques foi evolucionando y camudando col tiempu de manera que nel presente apenes puede aldovinase'l so cometíu d'otres dómines. En munchos casos estes torres alzáronse pegaes a los lladrales de la ilesia, ya inclusive exentes.
Una espadaña ye un elementu arquiteutónicu que se constrúi xeneralmente sobre la fachada y que sirve p'allugar les campanes, en sustitución d'una torre. Álzase como continuación vertical del muriu y nella abren los vanos que van recibir les campanes. La espadaña ye más bono d'alzar y más barata. Nel románicu español fueron bien numberoses sobremanera n'ilesies de menor tamañu del románicu rural. Pueden dase d'un solu vanu o de dellos pisos gradiaos. Rematar xeneralmente en punta o piñón.
Nel románicu de Campoo y Valderredible pueden trate espadañes de too tipu. N'otros llugares dalgunes son espectaculares como la d'Agullana nel Alt Empordà o la d'Astudillo, con cinco baldíos y otres son más modestes como la del Monesteriu de Santa María de Valbuena onde amás los sos vanos presenten un allugamientu bien especial.[15]
Na dómina del románicu nun se consideraba qu'un edificiu tuviera acabáu hasta que los sos murios recibieren la pintura apropiada.[16] Los murios de les partes más importantes y significatives (ábsides sobremanera) revistir al interior con pintures iconográficas, munches de les cuales llegaron hasta'l sieglu XXI, como les pertenecientes a les ilesies del valle de Tahull.[17] Los murios, tantu per dientro como per fora, cubrir con una capa de pintura d'un solu color y quedaben resaltaes col material orixinal les impostes, vanos y columnes, anque dacuando inclusive se pintaben tamién con vivos colores: verdes, mariellos, ocres, colloraos y azules. Esti costume de pintar o revocar los edificios nun foi nueva nin esclusiva del románicu de la Edá Media sinón un heriedu o continuidá de la manera de construyir na Antigüedá.
Tanto si'l material emplegáu yera la piedra, el sillarejo o'l mampuesto como si yera'l lladriyu, l'acabáu final yera una superficie pintada. Asina, en munchos casos nun s'estremaba al esterior si yeren de piedra o lladriyu, fechu que namái se pudo constatar col ralláu de los revocos. El remate de pintura dio a los edificios una proteición contra les agresiones ambientales que sumió a partir del sieglu XIX cuando s'aplicaron les teoríes de dexar al descubiertu los materiales de construcción.
Dalgunes d'estes pintures quedaron en ciertos edificios, como testimoniu del pasáu, tantu en parés como n'escultures o capiteles. Na fachada de San Martín de Segovia inda nel sieglu XX podía trate restos de pintura, atestiguada y descrita pol historiador español Marqués de Lozoya. Dacuando l'esculpir les cestes de los capiteles resultaba demasiao caru y dexábense dafechu llisos por que'l pintor rematar con motivos vexetales o historiaos. Na ilesia de San Payu de Abeleda (Ourense) caltiénense muertes de pintura en dellos capiteles, qu'inclusive fueron repintados a lo llargo de la so historia y ente les ruines del monesteriu de San Pedro de Arlanza atopáronse fragmentos de capiteles cola so pintura orixinal que pueden dar una idea de cómo taba decoráu'l restu.
Los monxos cistercienses y los premostratenses tamién pintaben les parés de les sos ilesies, de blancu o d'un color terrosu claru y dacuando perfilaben les xuntes de los sillares.
La escultura[18] como decoración de los edificios foi a partir del románicu plenu daqué tan común como necesariu. Arquiteutura y escultura formaron un programa iconográfico indixebrable. La idea de la Ilesia (idea estendida y espublizada polos benedictinos de Cluny), yera enseñar la doctrina cristiana al traviés de les escultures y de les pintures de los ábsides y murios del interior. Los capiteles de les columnes, los tímpanos, los frisos, los canecillos y les arquivoltas de les portaes fueron profusamente decoraos con hestories del Antiguu y del Nuevu Testamentu. Pero estes escultures nun se llindaron a descripciones relixoses sinón qu'amás surdieron una serie de temes profanes igualmente importantes pal home de los sieglos XI y XII, como podíen ser los trabayos del campu, el calendariu (tal ye'l casu de los capiteles del claustru de Santa María la Real de Nieva, del románicu tardíu), la guerra, les costumes, etc. N'otros edificios esculpiéronse animales reales, mitolóxicos y simbólicos, inclusive alegoríes de vicios y virtúes (el meyor exemplu puede dase nos canecillos eróticos de la Colexata de San Pedro de Cervatos nel sur de Cantabria). Non siempres fueron estes decoraciones de tipu historiáu o d'animales; la decoración xeométrica tuvo muncha importancia de primeres del románicu y la decoración floral y vexetal tamién. De cutiu el tímpanu esculpíu o'l frisu siguen un programa iconográfico xunto colos capiteles de les columnes de les arquivoltas.
Los templos de la primer etapa son senciellos, con una sola nave rematada por un ábside semicircular (ensin cruceru). El prototipu de la ilesia románica, non rural y de tamañu mediu presenta la planta d'un edificio basilical de tres naves colos sos trés ábsides semicirculares y un cruceru. Mientres tol sieglu XII siguió realizándose en delles zones (como na ciudá de Zamora) el tipu de templu de tradición hispana de tres ábsides rectos y gradiaos. Los planos de les ilesies diben afaciéndose a les necesidaes llitúrxiques según diba aumentando'l númberu de canónigos o de flaires que riquíen más altares pa les sos funciones relixoses; asina fueron edificándose templos con absidiolos añadíos, al estilu benedictín de Cluny. La fórmula de los llargos cruceros onde podíen disponese más ábsides foi adoptada en tiempos de l'arquiteutura cisterciense que ye onde más exemplos pueden dase d'esti tipu de construcción. Esti recursu foi adoptáu tamién poles catedrales (Tarragona, Lérida, Ourense y Sigüenza). Esisten tamién exemplos de plantes cruciformes con cabecera cuadrada, que dibuxen esautamente una cruz llatina, como la ilesia de Santa Marta de Tera en Zamora, del sieglu XI o la ilesia de San Llorienzo de Zorita del Pandorial (Palencia), que la so cabecera nesti casu nun ye cuadrada sinón semicircular. Y plantes circulares, con una sola nave, como la ilesia de San Marcos en Salamanca, o la Veracruz en Segovia.
Les sacristíes nun esistíen nes pequeñes ilesies o nes ilesies parroquiales na dómina del románicu. En diches ilesies añader a partir del sieglu XVI. Pero nes de los grandes monesterios o de les catedrales sí s'afaía un espaciu nel claustru, na panda esti, con una puerta d'accesu a la cabecera.
Les criptes son unu de los elementos carauterísticos del románicu. Nel primer románicu'l so usu estender por influxu de los francos. Fueron unos espacios construyíos so la cabecera de la ilesia y destinaos a guardar les reliquies de los mártires que'l so cultu vinu por influyencia carolinxa. Suelen tener tres naves con cubierta de bóveda d'aresta, anque hai exemplares más especiales, como la cripta circular con una pilastra nel centru (Cuixá y San Pedro de Roda). A lo llargo del sieglu XI fueron perdiendo importancia como receptores de reliquies y empezáronse a construyir como daqué práuticu y necesariu dende'l puntu de vista de l'arquiteutura, afaciendo asina'l terrenal sobre'l que se construyiría la ilesia (tal ye la función de la cripta del monesteriu de Leyre). A lo llargo del sieglu XII construyeron poques criptes y les que se construyeron fueron siempres por razones de desnivel del suelu. Más tarde diose a delles d'elles una finalidá funeraria.
Les tribunes yeren galeríes sobre les naves llaterales que sirvíen pal siguimientu de la lliturxa per parte de persones importantes. Nun tuvieron apenes importancia nel románicu d'España, siendo bien escasa la so construcción. Conócense dos exemplos: San Vicente d'Ávila y San Isidoro de Lleón. La historiografía tradicional supunxo que nesta última ilesia tratar d'un espaciu especial pa la reina Sancha, esposa de Fernando I, pero estudio más recién demuestren que les feches nun concordar. Tiense poques noticies sobre esti agregu arquiteutónicu.[19]
Un triforio ye una galería con arquería que percuerre la parte alta de les naves menores d'una ilesia, per debaxo de los grandes ventanales de la nave mayor. Dacuando arrodia tamién l'ábside al mesmu altor. El so orixe foi por pura estética, yá que si la nave mayor yera demasiáu alta quedaba un espaciu pesáu ente los ventanales y los arcos de sustentación de les naves llaterales más baxes.
De primeres la arquería del triforio nun se fixo calada, pero dempués pensóse que podría sirvir p'apurrir lluz y ventilación, dexando coles mesmes un pasu pa servicios y vixilancia del edificiu. Esta construcción pudo faese porque les naves llaterales enfusar siempres na central, quedando asina un buecu aprovechable de la mesma fondura que l'anchor de dicha nave llateral. Esti elementu tuvo'l so verdaderu desarrollu na dómina del góticu. Na arquiteutura románica española los triforios son escasos pos nel so llugar suelse dexar el muriu desnudu o bien se constrúi una arquería ciega.
Un bon exemplar de triforio ye'l de la catedral de Santiago de Compostela. Les naves llaterales d'esti templu tienen dos pisos y el triforio ocupa tol segundu, percorriendo l'edificiu enteru y acusándose al esterior por una serie de ventanes qu'apurren lluz y al interior por arcos de mediu puntu. Otru exemplu dar na catedral de Lugo, anque nesti casu nun percuerre toles parés. En San Vicente d'Ávila'l triforio ye una galería escura que nun cumple la misión d'apurrir la lluz del esterior.
En delles ilesies de pelegrinaxe, n'ocasiones utilizaba'l triforio como zona d'agospéu nocherniegu pa pelegrinos.[20]
El pórticu ye un espaciu diseñáu nel so orixe pa prevenir de les inclemencies del tiempu. Construyíase tantu nes ilesies rurales como de ciudá, delantre de la puerta principal pa protexela. Na mayoría de los casos fueron fechos con estructura de madera que nun aguantó'l pasu del tiempu, pero en munches ocasiones la construcción foi en piedra dando llugar a galeríes de gran desarrollu qu'en dellos casos fueron verdaderes obres d'arte.
Los pórticos fueron una alcordanza del nártex de les basíliques llatines. Formaba un cuerpu avanzáu sobre la parte central de la fachada principal y si esta fachada tenía torres, entós ocupaba l'espaciu entendíu ente elles, como nel Pórticu de la Gloria na catedral de Santiago de Compostela, xoya del arte románicu. Otres vegaes ocupaba tou lo llargo de la fachada, formando un espaciu cubiertu al que se llamó galilea.[21]
Les galeríes esteriores son construcciones típiques del románicu español que nun apaecen n'otros países. Pueden confundise colos pórticos y de fechu asina asocede na terminoloxía vulgar, pero difieren abondo tocantes a construcción, destín y llocalización xeográfica, yá que namái s'atopen na zona de Castiella y Lleón, principalmente na rexón de Soria, onde se dieron los primeres exemplares (San Esteban de Gormaz, iglesia San Pedro Apóstol de Bocigas[22] de Perales, San Martín n'Aguilera,[23] ermita de Santa María de Tiermes en Montejo de Tiermes,[24] etc., y de Segovia, como los de les ilesies de San Martín y San Millán na mesma capital y na Sierra de la Demanda, como'l de Jaramillo de la Fuente. Foi tradicional el fechu de construyir siete baldíos o arcos dando llugar a una cierta especulación sobre'l sentíu simbólicu del númberu siete nes Sagraes Escritures. Desconozse l'orixe y l'usu primitivu que se-yos pudo dar.
Tán asitiaes sobre un podiu bastante alto con columnes simples o pareadas; tienen un tejaroz que suel tar bastante afatáu y cúbrense con madera; percuerren una de les fachaes llaterales de la ilesia o los dos, y dacuando tamién la principal. Col escurrir de los años desenvolver nelles actos llitúrxicos ya inclusive procesiones. Pasáu dalgún tiempu, les xentes del llugar utilizaron l'espaciu d'estes galeríes (que taben protexíes y abellugaes) pa otros fines, como xunta y xunta de vecinos y zona d'enterramientu de los más poderosos o influyentes. El costume de soterrase nesti espaciu los más privilexaos empezar a perder a finales del sieglu XII, cuando los enterramientos empezar a realizar dientro de les ilesies.
Col románicu plenu introducióse la gran portada escultórica, rematada por un tímpanu tamién esculpíu. La portada toma tou la grosez del muriu recurriendo a les arquivoltes por que nun resulte la forma d'un túnel; son los llamaos arcos abocinados. Los arcos de les arquivoltas van adquiriendo un tamañu mayor de dientro a fora. Cada arquivolta sofítase direutamente nos capiteles de les columnes (que tamién tán ricamente decoraos) o nuna imposta que percuerre la superficie de cada capitel. La decoración iconográfica ye bien abondosa y suel formar una unidá historiada col tímpanu. Dacuando nun hai tímpanu sinón un gran frisu, como'l de San Pedro de Moarves de Ojeda (Palencia). Una de les carauterístiques (anque con munches esceiciones) ye la de tar asitiada la portada nun cuerpu que sale llixeramente de la fachada, que se remata con un tejaroz sobre ménsulas o canecillos (fachada oeste de San Pedro de Tejada na provincia de Burgos; San Martín de Artaiz en Navarra, fachada oeste).
Les portaes construyíense independientemente del restu del edificiu y munches vegaes yeren executaes por equipos de profesionales canteros trashumantes, que llegaben pa ellaborar la so obra y partíen a otros llugares onde yeren riquíos. Por eso munches vegaes les portaes difieren en tiempu y n'estilu col gruesu de la fábrica, inclusive pueden ser de distinta factura los dos o tres puertes d'un mesmu edificiu.
Allugamientu y númberu de portaes: Nun esiste una regla xeneral pal númberu de puertes y el so allugamientu. N'ocasiones esisten hasta trés, asitiaes nes fachaes a los pies, norte y sur, coincidiendo colos estremos del cruceru (catedral de Zamora, catedral de Ciudad Rodrigo, etc.).
La portada principal suel tar a los pies y suel ser l'accesu al templu, pero en munchos casos atopar na nave sur, (San Pedro de Moarves, en Palencia). Dacuando les circunstancies de la construcción faen que l'edificiu escareza de portada a los pies, como ye'l casu de la ilesia de San Miguel (Estella) que namái tien puertes llaterales porque la fachada oeste asomar a un terrén serrapatosu.
Decoración: Esiste toa una escala de decoración nes portaes romániques españoles, dende les más simples, en que namái se ven moldures sencielles nes arquivoltas y columnes llises, o moldures con decoración xeométrica y vexetal (bien abondosa nel románicu de Soria); hasta les más riques con una iconografía exuberante, como la del Pórticu de la Gloria de Santiago o la del Pórticu de la Maxestá na Colexata de Toro, en que delantre de les columnes vense grandes y policromadas estatues.
Los tímpanos presentar ensin decoración o esculpíos. Munchos de los que nun amuesen decoración tuvieron n'orixe pintaos, como nes puertes llaterales de la catedral de Tarragona o'l tímpanu humilde de Santa María de Valdediós n'Asturies. Exemplos de tímpanos con escultura son el de San Xusto de Segovia, San Miguel de Estella, San Isidoro de Lleón, etc.
Los frisos tán asitiaos percima de los arcos de la portada. En Santa María de Sangüesa (Navarra) el frisu tien dos altures. Dos frisos bien ricos son el yá citáu de Moarves y el de la ilesia de Santiago en Carrión de los Condes (Palencia).
Los rosetones son ventanes circulares realizaes en piedra, que'l so orixe ta nos óculos de les basíliques llatines. N'España estos rosetones fueron emplegaos dende'l sieglu XI. A lo llargo del románicu los rosetones adquirieron importancia y fueron aumentando de tamañu hasta rematar nel góticu, dómina en que se dan los exemplares más bellos y espectaculares.
Na mayoría de los edificios utilizaba una especie de cementu al estilu del opus signinum, o una composición de piedra y lladriyu. Los estudios arqueolóxicos atoparon poques muertes de pavimentos orixinales. Unu de los restos más interesantes ye'l mosaicu qu'inda se caltién del cruceru de la ilesia del monesteriu de Ripoll, robláu pol artista Arnaldvs.[25]En munches ocasiones los constructores siguieron la tradición romana del mosaicu. Otru restu foi topáu na ilesia de San Miguel na Barceloneta. Tamién fueron usaes llosetes de colores como les que s'atoparon nel ábside de la catedral de Tarragona, formando unos dibuxos xeométricos, en opus sectile nel qu'apoderen los enxareyaos, sobresaliendo los colores, naranxa, mariellu, blancu y negru.
El pavimentu de tradición mudéxar combinaba azulexos con lladriyos y foi bien frecuente nes poques ilesies romániques d'Andalucía.
El claustru ye una dependencia arquitectónica construyida siempres xunto a les ilesies catedrales y les ilesies monacales, pegáu al so llau norte o sur. El claustru por excelencia ye'l qu'espublizaron los monxos benedictinos. Les distintes dependencies del claustru, articulaes nos cuatro llaos d'un patiu cuadrangular, taben dedicaes al serviciu de la vida de la comunidá. Nel románicu español caltiénse gran númberu de claustros, sobremanera na rexón catalana.
L'arquiteutura civil románica ye cuasi desconocida y la mayoría de los edificios que se consideren d'esta dómina, nun lo son; anque dalgunos caltengan parte de los cimientos o dalguna puerta o ventana de mediu puntu de dómina románica, el so desarrollu y diseñu arquiteutónicu pertenecen a tiempos más modernos.
Los edificios domésticos, incluyíos los palacios, nun teníen grandes pretensiones; les cases construyir con materiales enxitosos (en contraposición col grandor de les ilesies), que nun fueron capaces d'aguantar el pasu del tiempu. Cuando yá quixo dase importancia a esta arquiteutura civil, lo poco qu'había tresformóse y lo nuevo edificar colos enclinos del góticu. Asina asocedió col llamáu palaciu románicu de Diego Gelmírez, en Santiago de Compostela, qu'en realidá ye una fábrica totalmente gótica, o coles célebres canonjías de Segovia que la so estructura pertenez yá a la Baxa Edá Media.
Na ciudá de Lleón ta'l conocíu palaciu de doña Berenguela, llamáu palaciu románicu, que la so estructura y planificación correspuenden en realidá a los últimos años de la Baxa Edá Media, lloñe del románicu, pero que caltién (seique fuera del llugar orixinariu) unes ventanes d'estilu románicu. Asina mesmu esiste na ciudá segoviana de Cuéllar el llamáu palaciu de Pedro I que'l so orixe suponer que date de la dómina de la Repoblación y hasta quiciabes sían románicos parte de los sos cimientos, pero l'edificiu actual ye de principios del sieglu XIV, entá cuando tenga una portada románica que puede ser heredada del edificiu anterior o reutilizada d'otru. Esti palaciu ta consideráu sicasí como unu de los pocos exemplares del románicu civil.[26][27] Tradicionalmente diose en llamar casa o palaciu románicu a aquellos edificios que tienen una bona portada con arcu de mediu puntu y grandes doveles, siendo en realidad estructures que correspuenden a dómina del góticu.
Como exemplu de lo que pudo ser un palaciu románicu construyíu en piedra caltién el testimoniu de la fachada del palaciu de los Reis de Navarra n'Estella (Navarra).
Tamién se construyeron pontes nesta dómina. Igual qu'asocedió colos castiellos, les pontes sufrieron cambeos y restauraciones posteriores polo que'l so aspeutu actual nun correspuende na mayoría de los casos a aquella dómina. A lo llargo de tol Camín de Santiago hubo necesidá de reparar pontes antigües o construyilos nuevos pa facilitar el pasu de los pelegrinos. El meyor exemplu de ponte románica que llegó cuasi intactu al sieglu XXI ta precisamente nesi camín: ye'l de Puente la Reina en Navarra, tendíu sobre'l ríu Arga. Ye obra románica del sieglu XI. Tamién nel Camín de Santiago hai otros dos pontes romániques ensin cambeos, unu na llocalidá Navarra de Trinidá d'Arre sobre'l ríu Ulzama[28] y otru n'Iroz, sobre'l ríu Urrobi tamién en Navarra.[29] En Sangüesa, los güeyos y sofitos estremos de la ponte son de factura románica.
Otra ponte románico y pelegrino foi'l construyíu en Ponferrada (Lleón), llamáu'l Ponte de Fierro pola barandiella que se punxo d'esti material. Foi pensáu y edificáu en función de les necesidaes de los viaxeros a Santiago de Compostela que nesti llugar teníen dificultaes pa travesar el ríu Sil.
En Toledo esisten dos pontes sobre'l ríu Tajo, el de San Martín ye de 1203, remocicáu a finales del sieglu XIV, y el de Alcántara foi una ponte musulmana, reconstruyíu nel sieglu XIII. Valladolid tuvo la so primer ponte sobre'l ríu Pisuerga en tiempos del señor de la villa, conde Ansúrez, hacia l'añu 1080, el llamáu Ponte Mayor. N'orixe tenía arcos de mediu puntu que dempués fueron sustituyíos polos arcos apuntaos. Lo que se contempla nel sieglu XXI d'esta ponte falta enforma de la primitiva obra románica.
Na arquiteutura militar asocedió cuasi lo mesmo: castiellos, fuertes, torres y muralles fueron reestructuraos totalmente, afaciéndose a les nueves armes y a les distintes formes de lluchar. Los castiellos medievales de dómina románica fuéronse construyendo unos sobre edificaciones anteriores y otros de nueva planta, pero toos fueron camudando en dómina del góticu y siguientes. Sicasí n'España queda un exemplu íntegru de castiellu románicu: el castiellu de Loarre n'Uesca, edificáu nel sieglu XI, una auténtica representación de lo que fueron los castiellos de dómina románica.
Caltiénense muertes romániques del castiellu de Calatrava la Nueva, una fortaleza de grandes dimensiones (46 000 metros cuadraos), construyida polos caballeros calatravos ente los años 1213 y 1217, dempués de la batalla de las Navas de Tolosa. Los documentos que se guarden nos archivos detallen tol edificiu y la distribución de les habitaciones. En realidá tratar d'un complexu recintu compuestu por ilesia, conventu, hospedería, puebla y perímetru esternu, tou fuertemente fortificáu. Foi modificáu al traviés de los años, anque inda puede vese la puerta cisterciense de la ilesia, trés amplies naves cubiertes con bóvedes de lladriyu y tres ábsides con arcos apuntaos, y delles bóvedes romániques n'otres zones. Tán destruyíes toles dependencies y namái queden los cimientos románicos de la construcción, delles pieces soterrañes y los espacios onde tuvo la fortificación descrita nos documentos enantes citaos.
Tamién nel alcázar de Segovia hai restos de construcción románica, na sala rectangular de los Ajimeces que la so planta ye orixinal del sieglu XII y que caltién restos de la portada románica y baldíos románicos con ajimez.
Tocantes a les muralles, tuvieron un importante impulsu nos últimos años del sieglu XII p'abarganar les nueves ciudaes, inda cuando muralles y barganales esistíen yá n'otros puntos, construyíes en tiempos remotos. Les nueves muralles romániques amás de defender teníen la misión de delimitar un territoriu y estremalo de la redolada, daqué bien importante na dómina, yá que pertenecer a una comunidá urbana traía consigo unos derechos y unes obligaciones especiales. Les muralles defensives fueron evolucionando a muralles o barganales de calter fiscal. La muralla románica por excelencia ye la muralla d'Ávila, que se caltién cuasi intacta y bien pocu adulterada.
Los eremitorios rupestres escavaos na roca daten de los empiezos de l'Alta Edá Media n'España; dalgunes d'eses construcciones cristianes fueron evolucionando, ampliándose y camudando el so aspeutu con aportaciones de les nueves modes del arte. El románicu fíxose sentir en construcciones que pasaren de ser un escondíu y recóndito llugar d'oración a una iglesita con cultu relixosu y lliturxa pal pueblu.
Na redolada xeográfica del norte de Palencia atestando col sur de Cantabria y el noroeste de Burgos, alcuéntrase un conxuntu escepcional d'estes ilesies rupestres nes que pueden vese elementos románicos (arcos, columnes, capiteles). Como exemplos pueden dase:
La ciencia de l'arqueoloxía ayuda a entender la dómina del románicu y les sos grandes construcciones alzaes nuna redolada particular y so unes circunstancies polítiques, económiques ya ideolóxiques especiales. No que fai a l'arquiteutura, los arqueólogos pueden apurrir datos non yá a partir de les escavaciones[33] sinón tamién a la vista de monumentos que tán de pies, gracies al estudiu de lo que se llama llectura de murios.[34]Nesti campu los arqueólogos estremen ente etapa constructiva (fases d'execución o de destrucción de la obra) y elementu constructivu, que son les pieces estudiaes individualmente y nes distintes etapes, anque nun correspuenda al tiempu del restu de la obra; puede atopase un segmentu de imposta, una inscripción nel sillar d'un muriu, un canecillo, tou d'execución románica nuna obra gótica.
L'estudiu de los murios ye bien importante pa l'arqueoloxía que dedica'l so enfotu a esta dómina. La so observación minuciosa dexa ver ente otres coses les conocíes marques de canteru que tantos discutinios y teoríes amenaron.[35] Les marques son incisiones xeométriques feches nos sillares de los murios, que'l so significáu ta inda por afayar pero que pueden apurrir datos interesantes sobre xeografía, momentu de la execución, canteros, etc.
Esisten tamién les marques de talla de la piedra. El so estudiu dio a conocer los recursos téunicos usaos y les ferramientes concretes utilizaes en determinaos bloques de piedra. Nel románicu utilizaben una especie d'hachu pa forgar y asitiar los sillares, bien típica de la dómina y que'l so usu llegó coles mesmes qu'esti estilu. Yera una ferramienta doble, bien paecida a l'alcotana; per un sitiu tenía un picu y pol otru una especie d'hachu. El filu del hachu dexaba unes buelgues carauterístiques na piedra qu'al cabu del tiempu vinieron demostrar cuál foi la ferramienta emplegada. Estes buelgues ayuden a identificar una obra románica sobremanera si tratar d'una paré carente d'otros elementos identificadores. Esta ferramienta puede trate representada abondo de cutiu en capiteles historiaos o canecillos.
Col góticu llegó un cambéu téunicu y la ferramienta preferida foi'l trinchante, bien paecida a l'anterior pero cola parte del hachu dentáu, que dexa tamién unes buelgues especial y reconocible.
Los primeros pasos de transición fuéronse dando na arquiteutura de les obres cistercienses col emplegu del arcu apuntáu (inda non demasiáu apuntáu), que sería una de les carauterístiques más evidentes del góticu. La evolución del románicu dio de resultes el nuevu estilu, sobremanera nes estructures arquiteutóniques, yá que dende'l puntu de vista de la estética'l góticu demostró un gustu bien distintu. Tres los ensayos, peripecies y grandes estudios de los constructores románicos, pudo trunfar el nuevu estilu que la so representación más importante son les grandes catedrales.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.