From Wikipedia, the free encyclopedia
በሒሳብ ጥናት አስረካቢ (ፈንክሽን) አንድን ብዘት(ኳንትቲ) ከሌላ ብዘት ጋር ያጣምራል። የመጀመሪያው ተጣማሪ ብዘት ግቤት ይባላል፣ ሁለተኛው ውጤት ይሰኛል። አስረካቢ ምንግዜም አንድ ግቤት ወስዶ ለአንድ ብቻ ውጤት ያስረክባል እንጂ ለሁለት ውጤቶች አይሰጥም። ይህ ባህሪው ከሌላ አይነት ዝምድና ይለየዋል። አስረካቢ በአብዛኛው እንዲህ ይጻፋል f(x) ፣ ሲነበብ "ኤፍ ኦፍ ኤክስ" ወይን የ ኤክስ አስረካቢ ይባላል።
አስረካቢ በጥንቃቄ ሲተረጎም የሦስት ቅደም-ተከተከል ያላቸው ስብስቦች (X, Y, F) ጥንድ ሊባል ይችላል። X የአስረካቢው ግዛት, Y ተጣማሪ ግዛት, እና F ደግሞ የሁለቱ ቅደም ተከተል ያላቸው አባላት (a, b) ጥንድ ነው። በመጨረሻው ጥንድ ውስጥ ያለው የመጀመሪያ አባል a ከአስረካቢው ግዛት የተወሰደ ሲሆን፣ b ደግሞ ከተጣማሪ ግዛቱ የተወሰደ ነው። እዚህ ላይ መረሳት የሌለበት ማናቸውም በግዛቱ ስብስብ ያሉ አባላት በጥንዶቹ ውስጥ መካተት አለባቸው። የተጣማሪው ግዛት አባላት ግን ላይወከሉ ይችላሉ። ƒ:X→Y ማለት ƒ አስረካቢ ሲሆን፣ X ግዛቱ Y ተጣማሪ ግዛቱ ናቸው። f የ X ን አባላት ለ Y አባላት ያስረክባል ወይንም አባላቶቹን ያጣምራል እንላለን።
የአስረካቢው ግዛት እና ተጣማሪ ግዛት እውን ቁጥሮች ቢሆኑና ተጣማሪው በሚከተለው ቀመር መልኩ ቢጻፍ ይህን ሁኔታ ከላይ በተቀመጠው የሦስት ጥን ቀኖናዊ አጻጻፍ መሰረት እንዲህ ይጻፋል፦
ብዙ ጊዜ የአንድ አስረካቢ የግቤቱና የውጤቱ ግዛትና ተጣማሪ ግዛት ስለሚታወቅ እኒህ ግዛቶች አይጻፉም። ስለሆነም አስረካቢው እንዲሁ ግቤቱን እና ውጤቱን በሚያዛምድ ቀመሩ ብቻ ተጽፎ ይታያል። ከቀኖናዊ አጻጻፍ በተጨማሪ አስረካቢዎች በብዙ አይነት መንገድ ሊወከሉ ይችላሉ። በቀመር መልክ፣ በአልጎሪዝም፣ ግራፍ፣ ሰንጠረዥ እንዲሁም በስብስብ ቬን ዳያግራም፣ ወዘተ መልኩ ይቀርባሉ።
ለምሳሌ f(x) = 2x፣ የሚሰጠውን ግቤት እጥፍ የሚሰጥ አስረካቢ ነው። ለምሳሌ 5 ቢገባበት ውጤቱ 10 ያወጣል። f(5) = 10.።
የአንድ አስረካቢ ግቤት ቁጥር ሊሆን ግድ አይደለም። ይልቁኑ ማናቸውም አይነት የስብስብ አባላት ሊሆኑ ይችላሉ። ለምሳሌ ወፍጮ የአስረካቢ አይነት ነው፣ አንድን እህል ወስዶ የዚያን እህል ዱቄት ይሰጣል። አንድ ወፍጮ ጤፍ ግቤቱ ቢሆን ሁለት አይነት ውጤት (ለምሳሌ የጤፍና የስንዴ ዱቄት) አይሰጥም። ደብዳቤ አስረካቢ ለምሳሌ አንድን ደብዳቤ ለአንድ አድራሻ በማድረስ የአስረካቢ አይነት ስራ ይሰራል፣ ወዘተ...
ዋና መጣጥፍ፦ ቅብብል
የአስረካቢ ቅብብል ከሁለት ወይንም ከዚያ በላይ አስረካቢዎች የተሰራ ሲሆን፣ የአንዱ አስረካቢ ውጤት ለሌላኛው አስረካቢ እንደ ግቤት የሚያገለግልበት ስርዓት ነው። አስረካቢ ƒ: X → Y እና g: Y → Z እንዲህ ሲደረግ ሊቀባበሉ ይችላሉ፣ መጀመሪያ አስረካቢ ƒ ግቤት x ን ወስዶ ለውጤት y = ƒ(x) ያስረክባል፣ ከዚያ አስረካቢ g ይህን ውጤት y ወስዶ ለውጤት z = g(y) ያስረክባል። በዚህ መልኩ የተሰራ ቅብብል አስረካቢ በሒሳብ ቋንቋ እንዲህ ይጻፋል
ወይን በቀላሉ ሲጻፍ
የቅብብሉ ቅደም ተከተል ወሳኝ ነው፣ ምክንያቱም ከ ƒ ለg ማቀበልና ከg ለƒ ማቀበል ብዙ ጊዜ የተለያዩ ግቤቶችንና ውጤቶችን ያመጣሉና። ለምሳሌ፦
በዚህ አይነት መንገድ ብዙ ውስብስብ የሚመስሉ አስረካቢዎችን ከቀላል አስረካቢዎች ቅብብል መፍጠር ይቻላል።
ዋና መጣጥፍ፦ መላሽ አስረካቢ
አስረካቢ ƒ ከ X ወደ Y እሚያስረክብ ቢሆን፣ የ ƒ መላሽ አስረካቢ ƒ−1, በተቃራኒ አቅጣጫ Y ን ወደ X, የሚያስረክብ ነው። ሁሉም አስረካቢዎች መላሽ አስረካቢ የላቸውም። መላሽ አስረካቢ ካላቸው ግን ተመላላሽ ይሰኛሉ።
አንድ አስረካቢ ተመላላሽ የሚሆነው አንድ ለአንድ አስረካቢ ከሆነና ከሆነ ብቻ ነው።
ለምሳሌ አስረካቢ ƒ በዲግሪ ሴልሲየስ C የተቀመጠን ሙቀት መጠን ወደ ፋረን ሃይት F ቢቀይር, የዚህ አስረካቢ መላሽ ƒ−1. የሙቀት መጠንን ከፋረርሃይት F ወደ ሴልሲየስ C መልሶ ያመጣል ማለት ነው።
ከአንድ ለአንድ ውጭ ያሉ የአስረካቢ አይነቶች (እንደ ትርፍ አስረካቢዎች፣ እና እንስ አስረካቢዎች)፣ ግዛቶቻቸውንና ጥምር ግዛቶቻቸውን በማስተካከል ተመላላሽ አስረካቢዎች ሊሆኑ የሚችሉበት መንገድ ሊዘጋጅ ይቻላል።
ስለ አስረካቢ ታሪክ በተብራራ መልኩ በእንግሊዝኛው ውክፔዲያ ተጽፎ ይገኛል። (እንግሊዝኛ) የአስረካቢ ታሪክ
የአሰረካቢ ግዛት አባላት በቋሚ ሁኔታ ሁላቸውም መጣመር ስላለባቸውና እያንዳንዳቸው ከአንድ የጥምረት ግዛት አባል ጋር የግድ መዛመድ ስላለባቸው አስረካቢዎችን ለመክፈል አይጠቅሙም። ይልቁኑ የአስረካቢ ተጣማሪ ግዛቶች (ውጤቶች) 4 ዓይነት መልኩ ከግዛቱ አባላት (ግቤቶች) ጋር ስለሚዛመዱ አስረካቢዎችን በ4 ይከፍላሉ። እነርሱም፦
ቁር. | ምልክት | ዓይነት ስም | በምስል | ግቤት ብዛት/ውጤት ብዛት | ገለጻ | ሒሳባዊ ጸባይ | በተሰጡት ግቤቶችና ውጤቶች ልክ ሊሰሩ ሚችሉ አስላኪዎች |
---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | ከ ወደ ጎደሎ አስረካቢ (ኢንጄክቲቭ፣ ኢንቱ) | ![]() | ≤ 1 | ጎደሎ አስረካቢ አንድን ግቤት ለአንድ ብቻ ውጤት ያስረክባል። በሌላ አነጋገር፣ ጎደሎ-አስረካቢ የተጣማሪ ግዛቱን C አባላት ቢበዛ ቢበዛ ከአንድ የግዛቱ አባላት P ጋር ያጣምራል። የግቤቱ ግዛት ከውጤቱ ግዛት ወይ እኩል ናቸው ወይንም ያንሳሉ። |
|
||
2 | ከ ወደ ትርፍ አስረካቢ ( ሰርጀክቲቭ፣ ኦንቱ) | ![]() | ≥ 1 | ትርፍ አስረካቢ ሁሉን የተጣማሪ ግዛት አባላቱን ከላኪ ግዛት አባላቱ በማጣመር ያለብሳል። በሌላ አነጋገር፣ ትርፍ-አስረካቢ የተጣማሪ ግዛት C አባላቱን ቢያንስ ቢያንስ ከአንድ የግዛቱ P አባላት ጋር ያጣምራል። የግዛቱ አባላት ብዛት ከአስረካቢው-ምስል ብዛት ወይ እኩል ናቸው ወይ ይበልጣሉ። | |
||
3 |
|
ከ ወደ አንድ ለአንድ አስረካቢ (ባይጄክቲቭ፣ ዋን ቱ ዋን) | ![]() | =1 | አንድ ለአንድ አስረካቢ እያንዳንዱን የተጣማሪ ግዛት አባላቱን ከአንድ ከአንድ ግዛት አባላቱ በማጣመር አንድ ለአንድ ጥምረት ይፈጥራል። በሌላ አነጋገር፣ አንድ ለአንድ-አስረካቢ የተጣማሪ ግዛት C አባላቱን ልዩ ከሆነ ከአንድ የግዛቱ P አባል ጋር ያጣምራል። የግዛቱ አባላት ብዛት ከአስረካቢው-ምስል ብዛት እና ከተጣማሪው ግዛት ብዛት ጋር እኩል ነው። | ||
4 | ዝብርቅ አስረካቢ | ![]() | ♥ እንደልብ | ከላይ ከተጠቀሱት የአስረካቢ ዓይነቶች የሌለና አራተኛው የመጨረሻው አስረካቢ ዓይነት | ለማንኛውም አስረካቢ የሚሰራ ጸባይ ለዚህም ይሰራል | - የላዮቹ ብዛት |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.