From Wikipedia, the free encyclopedia
Dàs ìsch a Gràmmàtik vum Elsassischa üs dr Milhüüsergegend.
Da Text ìsch gschrìewa uf Milhüüser Elsassisch, noh-n-era ältera Vàriànta vu dr Orthal-Schrìftàrt.
Fer gànz gnàui sìì, sott ma ehnder vu dr „Milhüüsergegend“ reda, denn dr Text un d Beispìeler kämma vun era Mundàrt wo nìt direkt Stàdt-Milhüüserisch ìsch. Àlso, kè Wunder wenn a pààr Üsdrìck nìt rein Milhüüserisch sìn, dàs ìsch hàlt a mehr „därfliga“ Version.
Ìch làuif. Ich gehe.
Je marche.
Ìch làuif ìn da Barga. Ich wandere in den Bergen.
Je marche dans les montagnes.
Ìch làuif garn mìt dìr ìn da Barga. Ich wandere gern mit dir in den Bergen.
Je marche volontiers avec toi dans les montagnes.
Jetz wìrd gschàfft. ('s wìrd jetz gschàfft.) Jetzt wird gearbeitet. (es wird jetzt gearbeitet)
Maintenant, on travaille.
Morn làuif i. Morgen wandere ich.
Demain, je marche.
Morn làuif i ìn da Barga. Morgen wandere ich in den Bergen.
Demain, je marche dans les montagnes.
Mìt dìr làuif i garn ìn da Barga. Mit dir wandere ich gern in den Bergen.
Avec toi, je marche volontiers dans les montagnes.
Friahier ìm Elsàss sìn d Litt vìel ìn da Barga gloffa. Früher im Elsass sind die Leute viel in den Bergen gewandert.
Autrefois en Alsace, les gens marchaient beaucoup dans les montagnes.
S Verb steht àm Ààfàng.
Kumm! Komm!
Viens !
Geh mìr! Gehen wir!
Allons !
Lüeg do! Schau hier!
Regarde ici !
Gìbb mìr dàs! Gib mir das!
Donne-moi ça !
Geht's? Geht es?
Est-ce que ça va ?
Geht's güet? Geht es gut?
Est-ce que ça va bien ?
Wer kummt? Wer kommt?
Qui vient ?
Wer ìsch jetz do? Wer ist jetzt hier?
Qui est maintenant ici ?
Wia geht's? Wie geht es?
Comment ça va ?
Wo sìn sa? Wo sind sie?
Où sont-ils ?
Wo sìn sa jetz? Wo sind sie jetzt?
Où sont-ils maintenant ?
Dr Mànn wo kummt Der Mann der kommt
L'homme qui vient
Dr Mànn wo jetz andlig kummt Der Mann der jetzt endlich kommt
L'homme qui vient maintenant enfin
's ìsch nìt unbedìngt ìmmer dr Fàll, àwer wenn mehrera Ergänzunga sìn, folga sa vìelmols a gwìssa Ordnung, noh ìhra Kàtegorie.
Üsnàhma gìtt's àwer aui:
Ìch sàgg's ìhm. Ich sage es ihm.
Je le lui dis.
Ìch hà's ìhra gsajt. Ich habe es ihr gesagt.
Je le lui ai dit.
Ar hàt's ìhm gschrìewa. Er hat's ihm geschrieben.
Il le lui a écrit.
àwer aber
mais (Kunjunktion)
denn denn
car (Kunjunktion)
oder oder
ou (Kunjunktion)
un und
et (Kunjunktion)
noh dann
alors (Adverb)
Ìch spìel Giiga un dü sìngsch. Ich spiele Geige und du singst.
Je joue du violon et tu chantes.
Ar ìsch miad, denn ar schlooft nìt gnüe. Er ist müde, denn er schläft nicht genug.
Il est fatigué car il ne dort pas assez.
Ar ìsch miad, àwer ar schlooft doch nìt. Er ist müde, aber er schläft doch nicht.
Il est fatigué, mais il ne dort quand même pas.
Dr Mànn wo redt ìsch mi Unkel. Der Mann, der spricht, ist mein Onkel.
L'honmme qui parle est mon oncle.
Ìch redd mìt em Mànn wo do wohnt. Ich rede mit dem Mann der hier wohnt.
Je parle avec l'homme qui habite ici.
Àlles wàs glanzt ìsch nìt unbedìngt Guld. Alles was glänzt ist nicht unbedingt Gold.
Tout ce qui brille n'est pas forcément de l'or.
Ìch kenn s Büech wo dü leesch. Ich kenne das Buch, das du liest.
Je connais le livre que tu lis.
Ìch seh ebbis wo fahlt. Ich sehe etwas was fehlt.
Je vois quelque chose qui manque.
's ìsch ebbis wo ma dràà glàuibt. Es ist etwas woran man glaubt.
C'est une chose à laquelle on croit.
's ìsch ebbis wo ma druf hofft. Es ist etwas worauf man hofft.
C'est une chose que l'on espère.
Dr Hàns ìm Schnokeloch hàt àlles wàs'r wìll. Hans im Schnakenloch hat alles was er will.
Jean dans le trou à moustiques a tout ce qu'il veut.
S Kìnd, fer dàs wo-n-ìch strìck, ìsch bràv. ![]() ![]() |
Dr Mànn, mìt dam wo dü redsch, ìsch mi Brüeder. ![]() ![]() |
S Glàs, üs dam wo dü trìnksch, ìsch mii. ![]() ![]() |
Ar sajt àlles wàs'r wìll. Il dit tout ce qu'il veut.
Ar kummt mìt àllem wàs'r brüücht. Il vient avec tout ce dont il a besoin.
Ar lüegt wàs fahlt. Il regarde ce qui manque.
Ar weißt wàs'r brüücht. Il sait ce dont il a besoin.
Ar bekìmmert sìch um dàs wo fahlt. Il s'occupe de ce qui manque.
Ar hàt Àngscht vu dam wo stìnckt. Il a peur de ce qui sent mauvais.
Ar fàngt àà mìt dam wo eifàch ìsch. Il commence par ce qui est simple.
so so
ainsi (Kunjunktion)
trotzdam trotzdem
cependant (Kunjunktion)
sunscht sonst
sinon (Adverb)
Mìr bliiwa, so schlofa mìr do. Wir bleiben, so schlafen wir hier.
Nous restons, ainsi nous dormons ici.
Mìr bliiwa, trotzdam schlofa mìr do. Wir bleiben, trotzdem schlafen wir hier.
Nous restons, cependant nous dormons ici.
Mìr bliiwa, sunscht schlofa mìr do. Wir bleiben, sonst schlafen wir hier.
Nous restons, sinon nous dormons ici.
bis bis
jusque (Kunjunktion)
vor ebb bevor
avant que (Subjunktion)
wenn wenn
si (Subjunktion)
wial weil
parce que (Subjunktion)
wo wo
où (Ort) (Kunjunktion)
wo als
quand (Zitt) (Subjunktion)
Mìr bliiwa bis dr Film fertig ìsch. Wie bleiben bis der Film fertig ist.
Nous restons jusqu'à ce que le film soit fini.
Mìr gehn wenn dr Film fertig ìsch. Wir gehen wenn der Film fertig ist.
Nous partons quand le film est fini.
Mìr mian geh vor ebb dr Film fertig ìsch. Wir müssen gehen bevor der Film fertig ist.
Nous devons partir avant que le film ne soit fini.
Sa sotta schloofa, wenn sa miad sìn. Sie sollten schlafen, wenn sie müde sind.
Ils devraient dormir, s'ils sont fatigués.
Ar ìsch miad, wial ar nìt gnüe schlooft. Er ist müde, weil er nicht genug schläft.
Il est fatigué, parce qu'il ne dort pas assez.
Mìr bliiwa, wial mìr do schlofa. Wir bleiben, weil wir hier schlafen.
Nous restons, parce que nous dormons ici.
S Hüss, wo mìr wohna, ìsch àlt. Das Haus, wo wir wohnen, ist alt.
La maison où nous habitons est vieille.
Dr Wàld, wo mìr dura làuifa, ìsch fìnschter. Der Wald, durch den wir gehen, ist finster.
La forêt, à travers laquelle nous marchons, est sombre.
Ànna 1980, wo d Eltra gerbt han, han sa s Hüss kàuift. 1980, als die Eltern geerbt haben, haben sie das Haus gekauft.
En 1980, quand les parents ont hérité, ils ont acheté la maison.
A Subschtàntiv wìrd ìmmer mìt ema großa Büechstàwa àm Ààfàng gschrìewa.
Vìel Subschtàntiv känna a Verkleinerungsform hàà. Mìt dr Verkleinerungsform redt ma meischtens vu ebbis kleins, oder mankmol aui vu ebbis liabs.
Fer d Verkleinerungsform ufz'bàuia düet ma „la“ àm And vum Wort drààhanka. Mankmol düen aui Büechstàwa ìm Wort wachsla.
Mìt da Litt-Vornamma kààt ma aui Verkleinerungsforma ufbàuia. Ìm gliicha Sìnn: klei oder liab.
Üsnàhmswiis hàt dr Vornàmma vu'ma Biawla s Genus Maskulinum. Ìn àlla àndra Fall hat a Verkleinerungsform s Genus Neutrum.
Masculin ![]() |
Feminin ![]() |
Neutrum ![]() |
Pluràl ![]() | |
---|---|---|---|---|
![]() |
![]() |
![]() | ||
Bestìmmter Àrtìkel | dr Hund![]() ![]() |
d Kàtz![]() ![]() |
s Kìnggala![]() ![]() |
d Veegel![]() ![]() |
Unbestìmmter Àrtìkel | a Hund | a Kàtz | a Kìnggala | ° Veegel |
Demonschtràtivàrtìkel | da Hund | dia Kàtz | dàs Kìnggala | dia Veegel |
saller Hund | salla Kàtz | sall Kìnggala | salla Veegel | |
Possessivàrtikel | mi Hund di Hund ... |
mina Kàtz dina Kàtz ... |
mi Kìnggala di Kìnggala ... |
mina Veegel dina Veegel ... |
Ìnterrogativpronoma | weller Hund | wella Kàtz | well Kìnggala | wella Veegel |
Masculin ![]() |
Feminin ![]() |
Neutrum ![]() |
Pluràl ![]() | |
---|---|---|---|---|
![]() |
![]() |
![]() | ||
Ìndefinite | àller Wii ìsch trunka worra![]() ![]() |
àlla Mìlch ìsch trunka worra![]() ![]() |
àll Wàsser ìsch trunka worra![]() ![]() |
àlla Flascha sìn trunka worra![]() ![]() |
Uf Elsassisch, wia uf Àlemànnisch, gìtt's a bestìmmter Àrtìkel vor em Nàmma vu-n-era Person.
Uf Elsassisch gìtt's drèi Personàlpronoma wo d Heefligkeitsforma üsdrucka:
güet gut
bon
schlacht schlecht
mauvais
klei klein
petit
groß groß
grand
dìnn dünn
fin
dìck dick
épais
kàlt kalt
froid
wàrm warm
chaud
D Adjektiv känna noch àndra Forma hàà: Komparativ un Superlativ.
Mìt em Komparativ düet ma vergliicha. Do wo-n-a eifàcher Adjektiv ebbis beschribt, düet a Komparativ ebbis vergliicha, zeiga àss's vum Adjektiv mehr oder weniger betroffa ìsch, ìm Vergliich mìt ebbis ànderscht.
Normàlerwiis heißt's ìn dr Gliicheitsform vum Komparativ „so ... às ...“. (A Üsnàhm gìtt's fer „so güet wia meeglig“, wo a Vàriànta ìsch vu dr Form „so güet às meeglig“.)
Mìt em Superlativ zeigt ma àss ebbis vum Adjektiv betroffa ìsch, so vìel às meeglig. As kännt's nìt mehr sìì.
ìn
in
dans
zwìscha
zwischen
entre
hìnter
hinter
derrière
nawa
neben
à côté de
uf
auf
sur
vor
vor
devant
unter
unter
sous
um (... umma)
um (...herum)
autour de
dur
durch
à travers
üs
aus
hors de
uf nach
à (avec mouvement, vers une ville)
zu in
à (immobile, dans une ville)
zu zu
chez (avec mouvement, vers une personne)
bi bei
chez (immobile, chez une personne)
A Adverb wachselt nia, 's ìsch unveranderlig.
Zum Beispiel:
làngsàm langsam
lentement
schnall schnell
vite
glich gleich
tout de suite
friahj früh
töt
spot spät
tard
jetz jetzt
maintenant
sallamols damals
à l'époque
friahjer früher
autrefois
ìmmer immer
toujours
nia nie
jamais
niamols niemals
jamais
sowiso sowieso
dans tous les cas
unbedìngt unbedingt
absolument
wohrschins wahrscheinlich
probablement
leider leider
malheureusement
do hier
ici
därt dort
là
ìwra
darüber (???)
de l'autre côté
dowa
oben
en-haut
dunta
unten
en-bas
uffa
hinauf
vers le haut
àwa
herab
vers le bas
scheen schön
joliment
wiascht hässlich
vilainement, pas bien
fiin fein
avec finesse
grobb grob
grossièrement
lütt laut
fort
arnscht ernst
sérieusement
frìndlig freundlich
amicalement
riahwig ruhig
tranquillement
ummasunscht umsonst
gratuitement
derbii
dabei
avec
derdur
dadurch
à travers
derfer
dafür
pour (dans le sens : favorablement)
dergega
dagegen
contre (dans le sens : défavorablement)
derwììder
dagegen, wider
contre (dans le sens : défavorablement)
dernawa
daneben
à côté
dernoh
danach
ensuite
dervu
davon
de là ou en (idée de prendre, prélever)
derwilscht
daweil, inzwischen
pendant ce temps
derzüe
dazu
en plus
derzwìscha
dazwischen
entre
dràà
daran
dessus (dans le sens : accroché dessus)
dheim
daheim, zu Hause
au domicile, à la maison
dràb
davon (von oben)
de là (idée d'enlever du dessus)
drìwer
darüber
par-dessus
drii
darein
dedans (avec mouvement pour entrer)
druf
darauf
dessus
drum
darum
autour
drunter
darunter
dessous
drüss
daraus
dehors (avec mouvement pour sortir)
dìnn
darin
dedans (immobile)
duss
draußen
dehors (immobile)
dura
dadurch
à travers
drum umma
drumherum
tout autour
bleederwiis blöderweise
bêtement
dummerwiis dummerweise
bêtement
güeterwiis glücklicherweise
heureusement
kilowiis kiloweise
par kilos
komischerwiis komischerweise
étrangement
meegligerwiis möglicherweise
~de façon plausible
momantawiis ab und zu / manchmal
par moments
normàlerwiis normalerweise
normalement
stundawiis stundenweise
de l'ordre de quelques heures
teilwiis teilweise
partiellement
üsnàhmswiis ausnahmsweise
exceptionnellement
züefallig zufällig
par hasard
vìehmaßig sehr stark, furchtbar
terriblement
regelmaßig regelmäßig
régulièrement
schrecklig schrecklich
effroyablement
gweehnlig gewöhnlich
habituellement
andlig endlich
enfin
schliaßlig schließlich
finalement
eiglig eigentlich
en fait
hàuiptsachlig hauptsächlich
principalement
wìrklig wirklich
vraiment
zìmlig ziemlich
assez
Wia d'Adjektiv, känna d Adverb noch àndra Forma hàà: Komparativ un Superlativ.
Uf Elsassisch, wia uf Hoochditsch, gìtt's 3 Genus.
dr Mànn der Mann
l'homme
dr Hund der Hund
le chien
dr Knocha der Knochen
l'os
dr Korb der Korb
la corbeille
dr Wàga der Wagen
la voiture
dr Wii der Wein
le vin
dr Raga der Regen
la pluie
dr Bàch der Bach
le ruisseau
dr Mond der Mond
la lune
dr Butter die Butter
le beurre
dr Garage die Garage
le garage
dr Wurscht die Wurst
la saucisse
d Fràui die Frau
la femme
d Kàtz die Katze
le chat
d Mìlch die Milch
le lait
d Suppa die Suppe
la soupe
d Kìschta die Kiste
la caisse
d Blüema die Blume
la fleur
d Schüel die Schule
l'école
d Nàcht die Nacht
la nuit
d Sunna die Sonne
le soleil
d Zitt die Zeit
le temps
d Schatta der Schatten
l'ombre
s Kìnd das Kind
l'enfant
s Kìnggala das Kaninchen
le lapin
s Galriawla die Möhre
la carotte
s Loch das Loch
le trou
s Hüss das Haus
la maison
s Dàch das Dach
le toit
s Fascht das Fest
la fête
s Wàsser das Wasser
l'eau
s Biar das Bier
la bière
s Watter das Wetter
le temps
D Verkleinerungsform vu'ma Subschtàntiv ìsch Neutrum. Zum Beispiel:
s Hìndla das Hündchen
le petit chien
s Katzla das Kätzchen
le petit chat
Ìm Pluràl wara àlla Genus mìt em gliicha Àrtìkel üsgsprocha.
dr, d un s wara d
D Einheita folga a bsundera Regel fer d Mehrzàhl.
A bsunderer Fàll:
Uf Elsassisch, wia uf Àlemànnisch, gìtt's kè Genitiv. Àstàtt dr Genitiv wìrd dr Dativ verwanda.
D Regel, z Milhüüsa, ìsch vìelmols „Wia eifàcher, wia besser“. Dr Partizip Perfekt ìsch schiint's a güeter Beispiel.
As gìtt meischtens zwei Meegligkeita:
Àndra Meegligkeita:
Ìm Fàll wenn s Verb a trennbàra Pàrtìkel hàt, noh wìrd dia Pàrtìkel eifàch vorna àm Partizip Perfekt drààbabt (zwìscha Pàrtìkel un Verb).
Ìm Fàll vun era untrennbàra Pàrtìkel, kummt kè „g“ derzüe.
Ìn dana Fall kummt kè g derzüe, nìt amol àm Ààfàng vum Partizip Perfekt wenn d erschta Büechstàwa normàlerwiis a „g“ vorna dràà sott bikumma (zum Beispiel „e“ oder „ì“, wia ìn „ersetzt“ oder „ìwersetzt“).
Dr „gh“ wìrd „k“ oder „kh“ üsgsprocha. (Un sowìeso màcht s Elsassischa wenig Unterschìed zwìscha weicha un härta Konsonnànta, wia b - p, d - t, g - k; dergega wara r - ch un w - v oder f besser unterschìeda.)
sìì sein
être
hàà haben
avoir
wara werden
devenir
düe tun
faire
därfa dürfen
avoir le droit
känna können
pouvoir
meega mögen
apprécier
müeßa müssen
devoir
solla sollen
devoir
wälla wollen
vouloir
D Redundànz ìsch typisch àlemànnisch, dàs gìtt's wenn gwìssa bsundera Verb (geh un kumma) a zweiter Verb düen ifiahra.
D verb geh un kumma han a Kurza Form: ge un ku, wo vor ema zweiter Verb noch derzüe gsajt müeß wara.
ìch gàng ge fìscha ich gehe fischen
je vais pêcher
ìch kumm ku lüega ich komme zum anschauen
je viens voir
Ohna d Redundànz war dr Sàtz gànz latz:
ìch gàng fìscha, ìch kumm lüega
S Präsens ìsch d Zitt wo beschriibt wàs jetz ìm Gegawart pàssiart.
ìch glàuib ich glaube
je crois
I believe
ìch koch ich koche
je cuisine
I cook
ìch gàng ich gehe
je vais
I go
ìch bì do ich bin da
je suis là
I am here (jetz, hìtt, dàs Johr...)
D Verlàuifsform ìsch a àndra Form wo s Präsens kààt üsdrucka. 's ìsch a Präsens wo mìt em Hìlfsverb düe un mìt em Ìnfinitiv vum Verb ufbàuia wìrd.
Meischtens wìrd's üs esthetischa Grìnda verwanda, zum Beispiel:
wenn s eifàcha Präsens nìt scheen dat teena:
düesch wìischa du wischst
tu balaies
ìch düe ìmmer markta ich verhandele immer
je marchande toujours
ar düet garn gàrtna er gärtnert gern
il aime jardiner
wenn dr Sàtz zìmlig làng ìsch:
Ar düet wohrschins da Bàuim ummàcha. Er liegt wahrscheinlich diesen Baum um.
Il va probablement abattre cet arbre.
Lüeg, so düet ma bi uns d Hartäpfel schela! Schau, so schält man bei uns die Kartoffeln!
Regarde, c'est comme ça qu'on épluche les pommes de terre chez nous !
wenn ma dr Sìnn vum Sàtz verstärkera wìll:
- Dàto kàuifa d junga Fràuia numma noch surgelé... - Heutzutage kaufen die junge Frauen nur noch Tiefkühlkost...
- De nos jours les jeunes femmes n'achètent plus que du surgelé...
- Nei, mina Tochter düet noch kocha! - Nein, meine Tochter kocht noch!
- Non, ma fille cuisine encore !
oder eifàch üs Gwohnnet, ìm Reda:
ìch düe Müsik losa ich höre Musik
j'écoute de la musique = ìch los Müsik (beida sìn gliichgìltig)
ìch düe mina Schüeh putza ich putze meine Schuhe
je nettoie mes chaussures = ìch putz mina Schüeh
As geht nìt unbedìngt mìt àlla Verb, ehnder mìt Àktionsverb. (
ìch düe heißa, ìch düe wìssa)
Fer sàga àss ebbis gràd jetz àn dam Momant pàssiart, gìtt's noch a àndra Form: sìì àm + Ìnfinitiv vum Verb :
ìch bì àm Kocha ich bin am Kochen
je suis en train de cuisiner
I am cooking (jetz, gràd ìn dam Momant...)
Uf Elsassisch un Àlemànnisch gìtt's kè Präteritum: ìch war gescht miad ( → ìch bì gescht miad gsìì ich war gestern müde
j'étais fatigué, hier)
D Vergàngaheit wìrd mìt em Perfekt üsgsprocha.
S Perfekt ìsch d Zitt vu dr Vergàngaheit.
As wìrd mìt ema Hìlfsverb (sìì oder hàà) un mìt em Partizip Perfekt vum Verb ufbàuia.
ìch bì gsìì ich bin gewesen
j'ai été
I have been
ìch hà kocht ich habe gekocht
j'ai cuisiné
I have cooked (gescht, letscht Johr...)
S Futur I wìrd mìt em Hìlfsverb wara un dr Ìnfinitiv vum Verb ufbàuia.
ìch wìrr kocha ich werde kochen
je cuisinerai
I will cook
Ìm Frànzeescha verwandet ma dàs Futur fer a Àktion ìn dr Züekunft z'beschriiwa.
Uf Elsassisch kààt ma so-n-a Àktion ìn dr Züekunft meischtens mìt em Präsens beschriiwa.
Ìch koch Sürkrütt, morn. Ich werde morgen Sauerkraut kochen.
Je cuisinerai de la choucroute, demain.
Uf Elsassisch bedittet s Futur I ehnder a Meegligkeit, oder ebbis wo ma druf hofft.
Ar wìrd wohrschins kumma. Er wird wahrscheinlich kommen.
Il va probablement venir.
Ar wìrd kumma, hoffentlig! Er wird hoffentlich kommen!
Il va venir, j'espère !
Àwer mankmol kààt s Futur I doch ebbis sìchers sàga. (Dàs merkt ma noh-n-em Kontext.)
Wìrsch sah, wìrsch Miajh hàà! Du wirst sehen, dü wirst Mühe haben!
Tu verras, tu auras du mal !
S Perfekt II, oder passé surcomposé, beschribt a Àktion (1) wo umma gsìì ìsch, ìn'ma Momant (2) ìn dr Vergàngaheit.
Dàs heißt, d Àktion vu dr Vergàngaheit (1) ìsch noch vor em Momant (2) gsìì, un da Momant (2) gheert salwer scho ìn dr Vergàngaheit. Da Momant (2) brüücht ma nìt amol nìt unbedìngt sàga.
Vergliich mìt àndra Sprocha
Uf Hoochditsch, zum Beispiel, gìtt's dàs Perfekt II nìt, d Zitt wo züe-n-ìhm passt ìsch s Plusquamperfekt. Un dàs Plusquamperfekt, gliich wia s Präteritum, gìtt's nìt uf Àlemànnisch.
Vergliich mìt em Frànzeescha un mìt em Anglischa:
Uf Frànzeesch un uf Anglisch gliicht d Syntax aui ìm Hoochditscha. (Uf Frànzeesch gab dàs passé surcomposé " je l'ai eu fait " ; ma kännt's ìn teil Gegend eventuell heera, àwer 's gheert nìt zu dr Stàndàrdsproch.)
S Futur II beschribt a Àktion (1) wo umma ìsch, ìn'ma Momant (2) ìn dr Züekunft.
Dàs heißt, d Àktion vu dr Vergàgaheit (1) ìsch vor em Momant (2), un da Momant (2) ìsch noch z'kumma.
Àwer, gliich wia mìt em Futur I, d Àktion (1) ìsch do mehr àls Meegligkeit gmeint, ehnder às ebbis wo rìchtig ìn dr Züekunft pàssiart.
Fer ebbis wo rìchtig sìcher ìn dr Züekunft pàssiart, un wo ìn dara Züekunft umma ìsch, dat ma s Perfekt verwanda:
Vergliich mìt Futur I un Präsens
Vergliich mìt àndra Sprocha
ìch wìrr's gmàcht hàà ich werde es gemacht haben
je l'aurai fait
I will have done it
Dr Konjunktiv I wìrd verwanda wenn ebbis nìt sìcher oder nìt wohr ìsch, oder fer Sàcha üsdrucka wo nohgredt wara.
Ar giang, schiint's. Er ginge, anscheinend.
Il s'en irait, paraît-il.
Ar sèig krànk... weisch dü ebbis dervu? Er sei krank... weißt du etwas davon?
Il serait malade... en sais-tu quelqhe chose ?
Ar häig jetz Àrwet gfunda! Wer glàuibt denn dàs? Er hätte jetzt Arbeit gefunden! Wer glaubt denn das?
Il aurait maintenant trouvé du travail ! Qui va donc croire ça ?
Ma verzeehlt àss ar giang. Man erzählt dass er ginge.
On raconte qu'il s'en irait.
Ìch hà gheert, ar sèig krànk. Ich habe gehört, er sei krank.
J'ai entendu qu'il serait malade.
Sa sàga àss ar Àrwet gfunda häig. Sie sagen dass er Arbeit gefunden habe/hätte.
Ils disent qu'il aurait trouvé du travail.
Dia Beispìeler zeiga a Form ohna Hìlfsverb, wo's àwer numma fer teil stàrka Verb gìtt:
sèig sei
serait
häig habe
aurait
wart wäre
serait
därft dürfte
aurait le droit de
kännt könnte
pourrait
mächt möchte
aimerait
müeßt müsste
devrait
sott sollte
devrait
wott wollte
voudrait
brüücht bräuchte
aurait besoin de
giang ginge
irait
kam käme
viendrait
nahmt nähme
prendrait
trauit wagte
oserait
wusst wüsste
saurait
usw.
Fer d àndra Verb gìtt's a àndra Leesung:
Dr Konjunktiv I kààt ma aui mìt em Hìlfsverb dat un dr Ìnfinitiv vum Verb ufbàuia. Dia Form mìt dat ìsch meeglig mìt àlla Verb, àlso ìsch's mehr verbreitet.
ar dat geh er würde gehen
il irait
ar dat assa er würde essen
il mangerait
ar dat schlofa er würde schlafen
il dormirait
Ar dat geh, schiint's. Er würde gehen, scheint es.
Il s'en irait, paraît-il.
Ar dat krànk sìì... weisch dü ebbis dervu? Er sei krank... weißt du etwas davon?
Il serait malade... en sais-tu quelque chose ?
Ma verzeehlt àss ar dat geh. Man erzählt dass er ginge.
On raconte qu'il s'en irait.
Ìch hà gheert, ar dat krànk sìì. Ich habe gehört, er sei krank.
J'ai entendu qu'il serait malade.
Numma dr letschta Fàll (ìn dr Vergàngaheit) kààt ma nìt mìt dat umschriiwa: Ar dat jetz Àrwet gfunda hàà.
Ma kännt's versteh, àwer ma sajt nia so, dr Sàtz dat züe kumpliziart wara.
Dr Konjunktiv II beschribt ebbis wo meeglig war, unter gwìssa Bedìngunga.
Dr Konjunktiv II wìrd typisch verwanda ìn da Sätz wo-n-a Nawasàtz mìt wenn han.
Dr Konjunktiv II Präsens beschribt a Meegligkeit ìm Gegawart.
ar war, ar hatt, ar giang... wenn's jetz dr Fàll war er wäre, er hätte, er würde... wenn es jetzt der Fall wäre
il serait, il aurait, il irait... si c'était maintenant le cas
ìch war froh, wenn's güet war er wäre froh, wenn es gut wäre
il serait content, si c'étais bien
ar hatt Miahj, wenn ar dàs allei wott màcha er hätte Mühe, wenn er das allein machen wollte
il aurait du mal, s'il voulait faire ça seul
Dr Konjunktiv II Präsens gliicht vìel ìm Konjunktiv I, àwer nìt fer d Verb sìì un hàà; fer dia zwei Verb sìn dia zwei Zitta gànz verschìeda.
Konjunktiv I: ìch sèig, ìch häig
Konjunktiv II Präsens: ìch war, ìch hatt
Dr Konjunktiv II Präsens wìrd aui fer vìel Verb mìt em Hìlfsverb dat un mìt em Ìnfinitiv vum Verb ufbàuia.
ìch dat froh sìì (ìch war froh) ich würde froh sein (ich wäre froh)
je serais content
ar dat Miahj hàà (ar hatt Miahj) er würde Mühe haben (er hätte Mühe)
il aurait du mal
mìr datta geh (mìr giangta) wir würden gehen (wir gingen)
nous irions
dü datsch dàs wìssa (dü wuschtsch dàs), wenn dü gloost hattsch du würdest das wissen (du wüsstest das), wenn du zugehört hättest
tu le saurais, si tu avais écouté
As ìsch àwer scheener ohna dat, wenn's d beida Form gìtt.
(fer Konjunktiv I un Konjunktiv II Präsens)
Bi da Verb wo d eifàcha Form (ohna dat) han, kààt's aui a Form gaa mìt igt àm And.
Dàs sèig typisch Colmerisch, àwer z Milhüüsa heert ma's aui.
As gìtt's numma fer d sìngulàr Persona: ìch, dü, ar/sa/as (oder: dr Mànn, a Hüss, usw.)
Wenn d eifàcha Form (mìt t oder nit àm And) nìt klàr zum Heera ìsch, noh sajt ma liawer igt. Zum Beispiel:
Mìt igt ìsch's noch weniger sìcher, 's hàt noch mehr mìt Bedìngunga z düe.
Sìcher (Präsens) | A bìtsi unsìcher | Sehr unsìcher | ||
---|---|---|---|---|
ar kààt (sìcher) | → | ar kännt (wohrschins) | → | ar känntig (vìllìcht a Mol) |
ìch wìll (unbedìngt) | → | ìch wott (garn) | → | ìch wottigt (àwer ìch traui küüm froga... àlso numma wenn's niama steert) |
ar soll jetz kumma, sunscht steibt's! | → | ar sott jetz kumma, wenn'r noch a Plàtz wìll hàà. | → | ar sottigt jetz kumma, àwer wohrschins hàt si Zug Verspeetung... |
ar düet's màcha, dàs isch sìcher. | → | ar dat's màcha, wenn's ebber verlàngt. | → | ar dattigt's màcha, wenn's meeglig war. |
Dr Konjunktiv II Plusquamperfekt beschribt a Meegligkeit ìn dr Vergàngaheit. As wìrd mìt da Hìlfsverb sìì oder hàà ìm Konjunktiv un mìt em Partizip Perfekt vum Verb ufbàuia.
ar war gsìì er wäre gewesen
il aurait été
ar war gànga er wäre gegangen
il serait allé
ar war kumma er wäre gekommen
il serait venu
ar war gànga, wenn ar do gsìì war er wäre gegangen, wenn er hier gewesen wäre
il serait allé, s'il avait été ici
ar war kumma, wenn ar Zitt ghàà hatt er wäre gekommen, wenn er Zeit gehabt hätte
il serait venu, s'il avait eu le temps
ar hatt ghàà er hätte gehabt
il aurait eu
ar hatt gsunga er hätte gesungen
il aurait chanté
ar hatt gassa er hätte gegessen
il aurait mangé
ar hatt gsunga, wenn ar s Liad kennt hatt er hätte gesungen, wenn er das Lied gekannt hätte
il aurait chanté, s'il avait connu la chanson
ar hatt gassa, wenn ebbis ìm Taller gsìì war er hätte gegessen, wenn etwas im Teller gewesen wäre
il aurait mangé, s'il y avait eu quelque chose dans l'assiette
..., wenn'r hatt kännta ..., wenn er gekonnt hätte
..., s'il avait pu
..., wenn'r hatt wotta ..., wenn er gewollt hätte
..., s'il avait voulu
..., wenn'r dàs gwìsst hatt ..., wenn er das gewusst hätte
..., s'il avait su ça
ar hatt a Auto kàuift, wenn'r Gald ghàà hatt er hätte ein Auto gekauft, wenn er Geld gehabt hätte
il aurait acheté une auto, s'il avait eu de l'argent
Do (ìn dr Vergàngaheit) pàsst dat nìt: ar dat a Auto kàuift hàà
Meischtens wìrd ìn dara Form s Partizip Perfekt vum Verb verwanda. As gìtt àwer Üsnàhma, zum Beispiel:
Ìndikàtiv Perfekt | Konjunktiv II Plusquamperfekt | |
---|---|---|
ar hàt därfa | - | ar hatt därfta |
ar hàt wälla | - | ar hatt wotta |
ar hàt brüücht | - | ar hatt brüüchta |
Dr Ìmperativ wìrd verwanda wenn ma a Befehl, a Gebatt oder a Rot wìll üsdrucka.
gàng! geh!
va !
kumm! komm!
viens !
hàlt! halt!/stopp!
arrête !
wàrta! wartet!
attendez !
lüega mìr! schauen wir mal!/Mal sehen!
regardons !
wàrta Sa, wenn's bliabt! warten Sie, bitte!
attendez, s'il-vous-plaît ! (sehr heeflig)
As gìtt noch a Meegligkeit fer a Befehl üsz'drucka, mìt màcha àss:
màch àss dü ebbis lehrsch! mache dass du etwas lernst!
tâche d'apprendre quelque chose !
màch àss ar do ìsch! mache dass er da ist!
fais en sorte qu'il soit là !
màcha àss ìhr Gald han! macht dass ihr Geld habt!
tâchez d'avoir de l'argent !
S Passiv verwandet ma wenn s Subjekt vum Sàtz nìt wìchtig ìsch. S Objekt vum Sàtz ìsch wìchtig.
Ìm Passiv ìsch d Ordnung umgekehrt, s Objekt wìrd s Subjekt.
Dr Koffer ìsch gschlossa. Der Koffer ist geschlossen.
Le coffre est fermé.
(= Ebber hàt dr Koffer gschlossa.)
Dr Koffer wìrd gschlossa. Der Koffer wird geschlossen.
On ferme le coffre.
(= Ebber schliaßt dr Koffer.)
's ìsch do gschrìewa. Es ist hier geschrieben.
C'est écrit ici. (= Ebber hàt's do gschrìewa.)
's wìrd do gschrìewa. Es wird hier geschrieben.
Ca s'écrit ici. (= Ebber schribt's do, vìllìcht noch ìn dr Züekunft.)
A Subjekt kààt àwer doch ìm Sàtz derzüe gmàcht wara. (= Ma kààt àwer doch a Subjekt ìm Sàtz derzüe màcha.)
D Bibel ìsch vum Gutenberg druckt worra. Die Bibel wurde von Gutenberg gedruckt.
La bible a été imprimée par Gutenberg. (= Dr Gutenberg hàt d Bibel druckt.)
A ànder Beispiel vu Nawasatz:
wenn ma därft lüega wenn man schauen darf
si on a le droit de regarder
wenn ma kààt schlofa wenn man schlafen kann
si on peut dormir
wenn ìch's loss ghèia wenn ich es fallen lasse
si je le laisse tomber
wenn dü's wìtt màcha wenn du es machen willst
si tu veux le faire
wenn ma heert schrèia wenn man schreien hört
si on entend crier
Dia Ordnung vu da Wärter fìndet ma z Milhüüsa. Ìn àndra Orta vum Elsàss kààt dia Ordnung gànz ànderscht sìì.
Ìm Unterelsàss, zum Beispiel, gliicht d Struktur vum Sàtz mehr ìm Hoochditscha.
Ìn dr letschta Spàlta ìsch a Ufbàuiung mìt z' un mìt em Ìnfinitiv vum Verb. Dàs verwandet ma fer a Ziel, oder d Entwìcklung vu-n-era Àktion, üsz'drucka.
ar fàngt àà, uns z'halfa er fängt an, uns zu helfen
il commence à nous aider (Entwìcklung vu-n-era Àktion: d Hìlf)
ar fàngt àà, üsz'träckna er fängt an, auszutrocknen
il commence à se désecher (Entwìcklung vu-n-era Àktion: d Üsträcknung)
ìch hà kè Kuraasch meh, dàs z'màcha ich habe keinen Mut mehr, das zu machen
je n'ai plus le courage de faire ça (Ziel: dàs màcha)
ìch hà kè Kuraasch meh, mìtz'màcha ich habe keinen Mut mehr, mitzumachen
je n'ai plus le courage de participer (Ziel: mìtmàcha)
z' ìsch ìn dam Fàll d Àbkìrzung vu dr ditscha Präposition zu, wo ma ìm Milhüüser Elsassischa vor ema Verb pràktisch nia gànz üssprìcht.
As gìtt aui Verb wo-n-a untrennbàra Präpositiona han:
begrüeßa, entlàssa, entspànna, verspracha, verwàcha, zerrissa...
(Ìn Orthal schribt ma ilàda, nìt iilàda, obwohl àss dàs a lànga Vokàl ìsch, wo noch uf Hoochditsch a Diphtong war.
„i“ àm Ààfàng vum Wort àstàtt „ii“ ìsch a Regel ìn Orthal, denn ma wìll a Wort wia „Iilàdung“ vermeida. „Ilàdung“ ìsch doch mehr lasbàr. Oder „Is“ besser às „Iis“...)
ar kummt fer uns z'halfa ar kummt fer uns ku halfa er kommt um uns zu helfen
il vient pour nous aider (Ziel: halfa, àwer do gìltet a àndra Regel, d Redundànz)
D Redundànz gìtt's uf Elsassisch, wia uf Àlemànnisch. Dàs heißt, mìt da Verb geh un kumma, müeß ma s Verb noch a zweita Mol sàga, ìn era kìrzera Form: „ge“ oder „ku“.
Do ìsch noch bsunderer Fàll, wo numma „ge“ oder „ku“ steht. S Hàuiptverb geh oder kumma ìsch vu'ma ànder Verb ersetzt:
Wann mìr ge fìscha? Wollen wir fischen gehen?
Voulons-nous aller pêcher ?
Wann sa ku lüega? Wollen sie kommen um zu schauen?
Veulent-ils venir voir ?
Därfa sa ku lüega? Dürfen sie kommen um zu schauen?
Ont-ils le droit de venir voir ?
Trauia sa ku lüega? Wagen sie kommen um zu schauen?
Osent-ils venir voir ?
Dr elsassischa Dialekt wìrd meischtens gsprocha, un tràditionnell nìt vìel gschrìewa. Ìm Reda hàt ma àwer kè so gnàuia Regel wia ìm Schriiwa.
Dr elsassischa Dialekt ìsch zìmlig füül: ar spààrt ìweràll wo's meeglig ìsch. So wara Wärter nìt gànz üsgsprocha, mehrera Wärter wara ànànder zammabapt, so redt ma schnaller. So geht's eiglig aui ìn àndra Sprocha.
Kumpliziart ìsch's meischtens wenn d Sproch nìt tràditionnell gschrìewa wìrd. D Frog ìsch: „sott ma d Sproch mìt da gànza Wärter üsschriiwa, oder sott ma sa schriiwa wia ma redt, àlso mìt Àbkìrzunga?“
Ma brüücht nìt entscheida, s Schriiwa därf Regel folga wo ma ìm Reda a bìtsi schwar dat fìnda.
Àwer ma müeß ìn jedem Fàll - gredt un gschrìewa - känna drüsskumma. Wagadam müeß ma d Àbkìrzunga kenna:
Ìm Reda düet ma meischtens d Àbkìrzunga verwanda, nìt d gànza Wärter. Wenn ma àwer üsnàhmswiis d Pronoma gànz düet üsspracha, bedittet's àss da Pronom speziàl wìchtig sott sìì.
Dàs sìn Präpositiona wo ìm Elsassischa mìt verschìedena Sìnn vorkämma. Sa sìn mìt dr hoochditscha Präposition „zu“ verwàndt.
Ìm Sìnn vu'ma Maß (züe vìel), benutzt ma d Präposition „züe“. Ma kààt sa àls „z“ àbkìrza (z vìel).
Ìm Sìnn vu-n-era Rìchtung (zu ebbrem geh), kààt ma „züe“, „zu“ oder „zum“ sàga.
D Präposition „z“ kààt ma vor ema Momant vum Tàg oder vor ema Stàdtnàmma schriiwa. Dàs ìsch typisch àlemànnisch; uf Hoochditsch wìrd dia Präposition nìmm so verwanda.
Do ìsch kè Apostroph notwandig vor em „z“ denn 's ìsch kè Elision.
Beispìeler |
---|
Ar hàt nit z màcha. ![]() ![]() |
Dàs hàt mìt dam nit z düe. ![]() ![]() |
As fàngt jetz àà, z ragna. ![]() ![]() |
Ar fàngt àà, ebbis z màcha. ![]() ![]() |
Ar fàngt àà, ebbis ufz'bàuia. ![]() ![]() |
Ar ìsch do fer mìtz'màcha. ![]() ![]() |
Ìn dr Milhüüser Gegend wìrd dia Präposition „z“ meischtens gànz kurz üsgsprocha, ohna Vokàl àm And. Do ìsch kè Elision, àlso sott theoretisch kè Apostroph derzwìscha kumma. Àwer mìt ema Apostroph ìsch's mankmol doch besser lasbàr.
As gìtt Orta wo zìmlig dittlig a Vokàl àm And z heera ìsch. Un logischerwiis wìrd's dernoh aui gschrìewa. Zum Beispiel:
As ìsch nìt ìmmer eifàch z'schriiwa exàkt wia ma dr Dialekt üssprìcht, oder heert. As gìtt (zum Beispiel) làwandiga Diskussiona, wia ma àm beschta dr Nàmma „Milhüüsa“ sott schriiwa.
Uf Orthal, „Milhüsa“, oder aui „üü“ wagem Schrìftbìld vu dr Diphtong „Mülhausen“ uf Hoochditsch, mìt zwei Vokàla.
Un àm Ààfàng vum Wort:
So Diskussiona fìnda nia kè And, wial da erscht Vokàl a so kurz ìsch, àss'r küüm z'erkenna ìsch. Àlso war's eiglig egàl, wia ma dàs schribt, dr Dialekt ìsch jo nìt so normàlisiart.
Wenn zwei Vokàla direkt ànànder üsgsprocha wara, ìsch's nìt scheen zum Heera. Noh màcht ma a Konsonnànt derzwìscha, numma àss's scheener teent. Meischtens ìsch da Konsonnànt a „n“, wo ma „-n-“ oder „ n “ schribt.
Ìn teil Orta vum Elsàss sajt ma ehnder „Jetz hà-w-i Hunger“, oder noch eifàcher gschrìewa „Jetz hàwi Hunger“.
A Vàriànta vu dara Regel ìsch wenn dr Konsonnànt àm And vum Wort schàngschiart, numma àss's scheener teent oder eifàcher zum Üsspracha ìsch.
Z Milhüüsa wìrd vìelmols „a“ àm And vu da Wärter gmàcht, mehr às ìn àndra Gegend vum Elsàss (wo zum Beispiel ehnder „i“ oder „e“ àm And vu da Wärter steht).
D Gràmmàtik vu Milhüüsa ìsch wohrschins aui eifàcher às ìn àndra Gegend vum Elsàss. Vìelmols kààt ma nìt amol nìt dr Sìngulàr vum Pluràl unterscheida, wial d beida Form gliich üssahn.
Hàsch dina Pìlla nìt vergassa? (eina oder mehrera?) ![]() ![]() |
Lüega dia scheena Brucka àà! (eina oder mehrera?) ![]() ![]() |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.